Օկլահոմա - Wikiwand
For faster navigation, this Iframe is preloading the Wikiwand page for Օկլահոմա.

Օկլահոմա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Օկլահոմա
անգլ.՝ Oklahoma
flag of Oklahoma?




Երկիր
 
ԱՄՆ
Մասն էՄայրցամաքային նահանգներ
ԿարգավիճակԱՄՆ-ի նահանգ
Մտնում էԱՄՆ
ՎարչկենտրոնՕկլահոմա Սիթի
Ամենաբարձր կետBlack Mesa?
Օրենսդրական մարմինOklahoma Legislature?
Դատական մարմինOklahoma Court of Criminal Appeals? և Oklahoma Supreme Court?
Միության մուտքնոյեմբերի 16, 1907 (46-րդ)
Պաշտոնական լեզուներանգլերեն
Բնակչություն
3 940 521 մարդ (ապրիլ 2018)[1] (28 տեղ)
Տարածք181 195 կմ²  (20 տեղ)
Հիմնադրված էնոյեմբերի 16, 1907 թ.
Սահմանակցում էՏեխաս, Նյու Մեքսիկո, Կոլորադո, Կանզաս, Միսսուրի և Արկանզաս
Ժամային գոտիUTC-6 և Ամերիկա/Չիկագո
ՀապավումOK
ՓոխարինեցOklahoma Territory? և Indian Territory?
ISO 3166-2 կոդUS-OK
Անվանված էOklahoma Territory?
ՄականունSooner State
Միության մուտքնոյեմբերի 16, 1907 (46-րդ)
ok.gov(անգլ.)

Օկլահոմա (անգլերեն՝ Լսել Oklahoma), նահանգ ԱՄՆ-ի հարավում։ Հարավից սահմանակից է Տեխասին, հյուսիսից սահմանակից է Կանզասին և Կոլորադոյին, արևելքից սահմանակից է Միսսուրիին և Արկանզասին, արևմուտքից սահմանակից է Նյու Մեքսիկոյին: Բնակչությունը կազմում է 3 850 568 մարդ (2013 թվականի տվյալներով 28-րդ տեղում է ԱՄՆ-ում): Վարչական կենտրոնը և ամենամեծ քաղաքը Օկլահոմա-Սիթին է։ «Օկլահոմա» անվանումը առաջացել է «okla humma» բառից, որը չոկտաների լեզվով նշանակում է «Կարմիր մարդիկ»:

Նահանգի պաշտոնական կարգախոսն է «աշխատանքը հաղթում է բոլորին» (լատ.՝ Labor Omnia Vincit Labor Omnia Vincit): Պաշտոնական կարգախոսն է` «Հողանվաճողների նահանգ» (անգլ.՝ Sooner State):

Ստուգաբանություն

Օկլահոմա անունը գալիս է «Okla Humma» արտահայտությունից, որը թարգմանվել է չոկտաների լեզվից և բառացիորեն նշանակում է «Կարմիր մարդիկ» կամ հնդկացիներ: Այս անվանումը առաջարկել է 1866 թվականին չոկտա ցեղի առաջնորդ Ալլեն Ռայթը՝ դաշնային կառավարության հետ հնդկացիների կարգավիճակի վերաբերյալ պայմանագրային բանակցությունների ժամանակ: «Հնդկացիներ» արտահայտությունը չոկաերեն լեզվով գործածվում է Okla Humma՝ նկարագրելով հնդկացիներին որպես մեկ ամբողջություն: Չոլա հնդկացիները այդ տարածքի տեղաբնիկները չեն: Նրանք բռնի կերպով են բերվել այստեղ հինգ քաղաքակիրթ ցեղերի կողմից: Հնդկացիական դե-ֆակտո տարածքը հայտնի դարձավ և պաշտոնապես կոչվեց «Օկլահոմա» 1890 թվականին [2][3][4]:

Աշխարհագրություն

Օկլահոման ԱՄՆ-ի 20-րդ խոշորագույն նահանգն է` 181,035 քառակուսի կիլոմետր ընդհանուր տարածքով (69,898 քառակուսի մղոն): Արևելքից սահմանակից է Միսսուրիին և Արկանզասին, հարավից սահմանակից է Տեխասին, արևմուտքից սահմանակից է Նյու Մեքսիկոյին, իսկ հյուսիսից սահմանակից է Կանզասին և Կոլորադոյին: Բնության առանձնահատկություններից է, մթնոլորտային ճակատով ջերմաստիճանային կտրուկ փոփոխություններ, իսկ ուժեղ քամիները և փոթորիկները ստեղծում են բարենպաստ պայմաններ: Հաճախ այս նահանգում լինում է ավերիչ տոռնադոներ, նահանգին ամենամեծ վնաս հասցրել է 2013 թվականի մայիսի 20-ի տոռնադոն [5]:

Կլիմա

Օկլահոմայի կլիման բարեխառն մայրցամաքային է: Նշանակալի ազդեցություն ունեն Մեքսիկական ծոցից եկող խոնավ օդային հոսանքները [6]: Նահանգի մեծ մասում լինում է Ալլեի տոռնադոներ, որը բնութագրվում է տաք և սառը օդային զանգվածների փոխազդեցությամբ: Միջին հաշվով մեկ տարվա ընթացքում Օկլահոմայի տարածքում լինում է 54 տոռնադո: Նահանգի եղանակային պայմանները կարող են կարճ հեռավորություններում տարբեր լինել: Օրինակ 1911 թվականի նոյեմբերի 11-ին Օկլահոմա-Սիթի քաղաքի ջերմաստիճանը հասել է 28 °C (83 °F), օրվա երկրորդ կեսին (այդ ռեկորդային ամսաթվում) սառը ճակատում ջերմաստրճանը նվազել էկեսգիշերին հասնելով -8 °C (17 °F) (այս ամսաթվով ամենացածր ջերմաստրճանի ռեկորդը): Այսպիսով ռեկորդային բարձր և ռեկորդային ցածր ջերմաստիճանները գտանցվել են նոյեմբերի 11-ին նույն օրը [7]: Տեղումների և ջերմաստիճանի նվազումը լինում է արևմուտքից դեպի արևելք, նահանգի հարավարևելյան մասում միօջին ջերմաստիճանը կազմել է 17 °C (62 °F) , իսկ տարեկան տեղումների քանակը 1420 մմ իսկ հյուսիսարևմոտյան մասում 14 °C (58 °F), իսկ տեղումները համապատասխանաբար 430 մմ: Պարբերաբար ողջ տարածքում նկատվում է խիստ ցածր (-18 °C), և չափազանց բարձի ջերմաստիճան (38 °C) [8]: Ձյան ծածկույթը 1 սմ է Կոլորադոյի հետ սահմանին և 10 սմ Օկլահոմայի հարավում: Ամենաբարձր ջերմաստիճանը գրանցվել է 1994 թվականի հունիսի 27-ին Թիփթոն քաղաքում` 49 °C, իսկ ամենացածր ջերմաստիճանը գրանցվել է 2011 թվականի փետրվարի 10-ին Նեվատ քաղաքում` -35 °C:

Նահանգի խոշորագույն քաղաքների միջին ջերմաստիճան
Քաղաք Հունվ. Փետր. Մարտ Ապր. Մայիս Հունիս Հուլիս Օգոս. Սեպ. Հոկ. Նոյ. Դեկ.
Օկլահոմա-Սիթի 47/26 54/31 62/39 71/48 79/58 87/66 93/71 92/70 84/62 73/51 60/38 50/29
Թալսա 46/26 53/31 62/40 72/50 80/59 88/68 94/73 93/71 84/63 74/51 60/39 50/30
Լոնթոն 50/26 56/31 65/40 73/49 82/59 90/68 96/73 95/71 86/63 76/51 62/39 52/30
Միջին առավելագույնը/նվազագույն ջերմաստիճանը °F[9][10]

Բնակչություն

Ըստ ԱՄՆ բյուրոյի մարդահամարի տվյալների 2012 թվականի հուլիսի 12-ի դրությամբ Օկլահոմայի բնակչությունը կազմել է 3.814.820 մարդ, իսկ բնական աճը կազմել է 1.7%՝ համեմատած 2010 թվականի մարդահամարի տվյալների:

Ըստ 2010 թվականի տվյալների ոչ իսպանախոս սպիտակամորթները կազմել են 68.7% (1970 թ-ինկազմել է 88% [11]), աֆրոամերիկացիներ 7,3%, հնդկացիները և Ալյասկայի էսկիմոսները՝ 8,2%, ասիացիները՝ 1,7%, պոլինեզիացիները՝ 0.1% [12]: Օկլահոմայի բնակչության 8.9% իսպանախոս են կամ ունեն իսպանական ծագում:

Նահանգը ունի երկրորդ ամենամեծ թվով բնիները։ Դրանք ամերիկյան հնդկացիներն են, որոնց թիվը 2002 թվականին կազմել է 395,219 մարդ [13]: 2006 թվականի տվյալներով, Օկլահոմայի բնակչության 4.7% -ը ծնվել են այլ երկրներում:

2006 թվականի տվյալներով Օկլահոման ԱՄՆ 50 նահանգներում 35-րդն է՝ մեկ շնչին բաժին ընկնող եկամտով (32,210 դոլար) [14]:

2011 թվականի տվյալներով Օկլահոմայի բնակչության 7.0%-ը հինգ տարեկան երեխաներն են, 24,7%-ը մինչև 18 տարեկան երեխաները, 13,7% -ը եղել են 65 տարեկան և ավելի: Կանանց բաժին է ընկնում բնակչության 50.5%-ը:

Քաղաքներ

Օկլահոմա-Սիթի - Նահանգի ամենամեծ քաղաքը
Օկլահոմա-Սիթի - Նահանգի ամենամեծ քաղաքը
Օկլահոմա Սիթիի կենտրոնը գիշերը
Օկլահոմա Սիթիի կենտրոնը գիշերը

2010 թվականին Օկլահոմայում կային 598 քաղաք։ 4 քաղաքներում ապրում է ավելի քան 100 000 մարդ, իսկ 43 քաղաք ունի ավելի քան 10 000 բնակչություն [15]:

20000-ից ավել բնակչություն ունեցող քաղաքներ
2004 թվականի հուլիսի 1-ի տվյալներով
Օկլահոմա Սիթի 528,0 Մասկոգի 38,8
Թալսա 383,8 Բարթլսվիլլ 34,6
Նորման 100,9 Շոնի 29,7
Լոթոն 88,2 Պոնկա-Սիթի 25,2
Բրոքեն-Արոյ 84,4 Արդմոր 24,3
Էդմոնթ 73,1 Օվասսո 22,6
Միդուեսթ-Սիթի 54,8 Դունկան 22,2
Ինիդ 46,6 Դել-Սիթի 22,0
Մուր 46,2 Յուկոն 21,6
Սթիլուոթեր 40,7 Ալթուս 20,4

Դատական համակարգ

Օկլահոմա նահանգի դատական համակարգի կազմում են՝ Գերագույն դատարանը, քրեական գործերով Վերաքննիչ դատարանը, քաղաքացիական գործերով Վերաքննիչ դատարանը և 77 շրջանային դատարանները։ Դատական համակարգին ադմինիստրատիվ ծառայություններ մատուցում են դատարաններին կից ադմինիստրատիվ սպասավորությունները։

Ի տարբերություն նահագների մեծամասնության, Օկլահոմայում վերին ատյանի երկու դատարան կա։ Այնուամենայնիվ, Գերագույն դատարանն է որոշում, թե որ դատարանը գործը քննելու իրավասություն ունի։[16]

2018 թվականին նահանգում գրանցվել է 210 մարդասպանության դեպք։ Սա 14,6%-ով ավելի քիչ է, քան 2017 թվականին գրանցված դեպքերը։ Գրանցված բոլոր հանցագործությունների մեջ այս թիվը ընդամենը 0,2%-ն է։[17]

Տնտեսություն

Օկլահոմա — ԱՄՆ-ում մեծությամբ հինգերորդ նավթ արտադրող նահանգը .[18]
Օկլահոմա — ԱՄՆ-ում մեծությամբ հինգերորդ նավթ արտադրող նահանգը .[18]

Նահանգի տնտեսության հիմնական ոլորտներին են` ավիացիան, էներգետիկա, տրանսպորտային սարքավորումներ, սննդի վերամշակում, էլեկտրոնիկա և հեռահաղորդակցություն: Օկլահոման բնական գազի, օդանավերի և սննդի կարևոր արտադրող է: ԱՄՆ-ում նահանգը գազի և գյուղատնտեսության արտադրությամբ 27-րդն է, իսկ ցորենի արտադրությամ 5-րդը [19]: Fortune 500-ի չորս ընկերությունների, և Fortune 1000 վեց ընկերությունների գլխավոր գրասենյակները գտնվում են Օկլահոմայում [20]: Նավթի արդյունահանումը և վերամշակումը պատմականորեն գերակշռում է նահանգի տնտեսությունում: 1980-ական թվականներին էներգետիկայի արդյունաբերությունը հանգեցրել է 90,000 գեգաջոուլ էներգիայի կորստի, որը կապված է եղել նաև աշխատատեղերի կրճատման հետ, ինչն էլ լուրջ վնաս է հասցրել տեղական տնտեսությանը: Ինչ վերաբերում է 2011 թվականի օգոստոսին, գործազրկության մակարդակը կազմել է 5.6% [21]:

Սպորտ

Նահանգում բավականին հայտնի է «Օկլահոմա-Սիթի Թանդեր» բասկետբոլային ակումբը, որը անդամակցում է NBA-ի մրցաշարերին։

Ծանոթագրություններ

  1. 1,0 1,1 https://web.archive.org/web/20111028064539/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php
  2. Chronicles of Oklahoma
  3. Oklahoma State History and Information
  4. Chief Allen Wright
  5. Օկլահոմայում տոռնադոները էներգիայի աղբյուր են
  6. The Climate of Oklahoma
  7. November 11, 1911: A Palindrome to Remember
  8. Oklahoma’s Climate
  9. «Oklahoma Weather And Climate»։ UStravelweather.com։ 2007։ Արխիվացված է օրիգինալից September 27, 2007-ին։ Վերցված է 2007-08-02 
  10. «Weather Averages: Lawton, Oklahoma»։ MSN Weather։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-06-19-ին։ Վերցված է 2007-08-13 
  11. Historical Census Statistics on Population Totals By Race, 1790 to 1990, and By Hispanic Origin, 1970 to 1990, For The United States, Regions, Divisions, and States
  12. National Totals: Vintage 2012 — U.S Census Bureau
  13. http://www.census.gov/prod/2002pubs/c2kbr01-15.pdf
  14. State Personal Income 2006
  15. 2000–2010 Oklahoma Incorporated Place Populations
  16. «Oklahoma Criminal Court Records | Oklahoma.CourtRecords.org»։ oklahoma.courtrecords.org։ Վերցված է 2020-07-07 
  17. https://osbi.ok.gov/ 
  18. «The Economic Impact of Oklahoma's Oil & Natural Gas Industry»։ Oklahoma Energy Resource Board։ 2008։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-06-22-ին։ Վերցված է 2011-10-22 
  19. USDA ERS — State Fact Sheets: agriculture income population food education employment unemployment federal funds farms top commodities exports financial indicators poverty foo
  20. Oklahoma: Corporations >> globalEDGE: Your source for Global Business Knowledge
  21. Local Area Unemployment Statistics Home Page

Արտաքին հղումներ

{{bottomLinkPreText}} {{bottomLinkText}}
Օկլահոմա
Listen to this article