For faster navigation, this Iframe is preloading the Wikiwand page for Jakoets.

Jakoets

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Jakoets
саха тыла
Gesproken in
Vlag van Rusland
 Rusland
Vitaliteit potentieel bedreigd[1]
Sprekers 450.000[2]
Taalfamilie
Alfabet cyrillisch
Officiële status
Officieel in
Taalcodes
ISO 639-1 -
ISO 639-2 sah
ISO 639-3 sah
 Verspreiding van het Jakoets
Portaal 
Portaalicoon
 
Taal

Het Jakoets (саха тыла, saqa tьla) is een Turkse taal, die wordt gesproken door de Jakoeten.

Verspreiding en verwantschap

Het Jakoets is een ambtstaal van de Russische deelrepubliek Jakoetië in het noorden van Siberië. De taal doet er ook dienst als lingua franca voor andere etnische minderheden. Daarnaast wordt de taal ook gesproken door Jakoeten in de aangrenzende kraj Chabarovsk en in andere delen van de Russische Federatie. Het Jakoets heeft zo'n 450.000 moedertaalsprekers. Binnen de Turkse taalfamilie is het Jakoets nauw verwant aan het Toevaans en het Chakassisch.[3]

Spraakkunst

Zinsbouw

De gebruikelijke woordvolgorde is: onderwerpbijwoordlijdend voorwerpwerkwoord; bezitter – bezit; zelfstandig naamwoordbijvoeglijk naamwoord.

Zelfstandige naamwoorden

Zelfstandige naamwoorden hebben een enkelvoud en meervoud. Het meervoud wordt gevormd met het achtervoegsel /-LAr/, met als verschijningsvormen -лар (-lar), -лэр (-ler), -лөр (-lör), -лор (-lor), -тар (-tar), -тэр (-ter), -төр (-tör), -ттор (-tor), -дар (-dar), -дэр (-der), -дөр (-dör), -дор (-dor), -нар (-nar), -нэр (-ner), -нөр (-nör), of -нор (-nor), al naar gelang de medeklinkers en klinkers die eraan voorafgaan. Het meervoud wordt alleen gebruikt om een aantal zaken collectief aan te duiden, niet voor hoeveelheden. Zelfstandige naamwoorden hebben geen woordgeslacht.

eindklank meervoud voorbeelden
klinkers, л -лар, -лэр, -лор, -лөр Кыыллар (beesten), эһэлэр (beren), оҕолор (kinderen), бөрөлөр (wolven)
к, п, с, т, х -тар, -тэр, -тор, -төр Аттар (paarden), күлүктэр (schaduwen), оттор (kruiden), бөлөхтөр (groepen)
й, р -дар, -дэр, -дор, -дөр Баайдар (rijke mensen)*, эдэрдэр (jonge mensen)*, хотойдор (arenden), көтөрдөр (vogels)
м, н, ҥ -нар, -нэр, -нор, -нөр Кыымнар (vonken), илимнэр (visnetten), ороннор (bedden), бөдөҥнөр (ze zijn groot)[noot 1]

Uitzonderingen: уол (jongen) — уолаттар (jongens) en кыыс (meisje) — кыргыттар (meisjes).

Voornaamwoorden

Persoonlijke voornaamwoorden maken in het Jakoets een onderscheid tussen de 1e, 2e en 3e persoon en tussen enkelvoud en meervoud.

enkelvoud meervoud
1e persoon мин (min) биһиги (bihigi)
2e persoon эн (en) эһиги (ehigi)
3e persoon menselijk кини (kini) кинилэр (kiniler)
niet-menselijk ол (ol) олор (olor)

Hoewel zelfstandige naamwoorden geen woordgeslacht hebben, maakt het voornaamwoord een onderscheid tussen mensen en niet-mensen in de 3e persoon door middel van кини (kini, 'hij/zij') om te verwijzen naar mensen en ол (ol, 'het') om te verwijzen naar alle andere zaken.[4]

Vraagwoorden

Vraagwoorden worden niet verplaatst naar het begin van de zin. Voorbeelden van vraagwoorden zijn: туох (tuoq) "wat", ким (kim) "wie", хайдах (qajdaq) "hoe", хас (qas) "hoeveel", ханна (qanna) "waar” en ханнык (qannьk) "welke".

Klankleer

Medeklinkers
bilabiaal dentaal alveolaar palataal velaar glottaal
nasaal m n ɲ ŋ
plosief p t c k
b d ɟ ɡ
fricatief s x h
ɣ
approximant j
ȷ̃
l ʎ
tremulant ɾ
Klinkers
voor achter
gesloten
kort
i y ɯ u
lang
ɯː
tweeklank ie ɯa uo
open
kort
e ø a o
lang
øː

Schrift

Sinds de tweede helft van de 19e eeuw wordt het Jakoets geschreven in het cyrillisch alfabet. Van 1920 tot 1939 gebruikte de Jakoet taal twee varianten van het Latijnse alfabet. Van 1920 tot 1929, gebaseerd op het Novgorodov-alfabet, totdat het werd vervangen door het gewone Turkse alfabet (Jaꞑalif). Deze uniforme versie van het Latijnse alfabet gebruikte de Jakoet taal tot 1939, toen het opnieuw werd vertaald in de Cyrillische basis.

Cyrillisch schrift
(1939-heden)
А а Б б В в Г г Ҕ ҕ Д д Дь дь Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Л л М м
Н н Ҥ ҥ Нь нь О о Ө ө П п Р р С с
Һ һ Т т У у Ү ү Ф ф Х х Ц ц Ч ч
Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я
Latijns schrift
(1929-1939)
A a B в C c Ç ç D d E e G g Ƣ ƣ
H h I i J j K k L l Lj lj M m N n
Nj nj Ꞑ ꞑ O o Ɵ ɵ P p Q q R r S s
T t U u У y Ь ь '

Tekstvoorbeeld

De onderstaande tekst is een uittreksel uit de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens in het Jakoets.

Nederlands[5] Jakoets[6] Romanisatie
Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren zich jegens elkander in een geest van broederschap te gedragen. Дьон барыта бэйэ суолтатыгар уонна быраабыгар тэҥ буолан төрүүллэр. Кинилэр бары өркөн өйдөөх, суобастаах буолан төрүүллэр, уонна бэйэ бэйэлэригэр тылга кииринигэс быһыылара доҕордоһуу тыыннаах буолуохтаах. Çon вarьta вeje suoltatьgar uonna вьraaвьgar teꞑ вuolan tɵryyller. Kiniler вarь ɵrkɵn ɵjdɵɵq, suoвastaaq вuolan tɵryyller, uonna вeje вejeleriger tьlga kiiriniges вьhььlara doƣordohuu tььnnaaq вuoluoqtaaq.

{{bottomLinkPreText}} {{bottomLinkText}}
Jakoets
Listen to this article

This browser is not supported by Wikiwand :(
Wikiwand requires a browser with modern capabilities in order to provide you with the best reading experience.
Please download and use one of the following browsers:

This article was just edited, click to reload
This article has been deleted on Wikipedia (Why?)

Back to homepage

Please click Add in the dialog above
Please click Allow in the top-left corner,
then click Install Now in the dialog
Please click Open in the download dialog,
then click Install
Please click the "Downloads" icon in the Safari toolbar, open the first download in the list,
then click Install
{{::$root.activation.text}}

Install Wikiwand

Install on Chrome Install on Firefox
Don't forget to rate us

Tell your friends about Wikiwand!

Gmail Facebook Twitter Link

Enjoying Wikiwand?

Tell your friends and spread the love:
Share on Gmail Share on Facebook Share on Twitter Share on Buffer

Our magic isn't perfect

You can help our automatic cover photo selection by reporting an unsuitable photo.

This photo is visually disturbing This photo is not a good choice

Thank you for helping!


Your input will affect cover photo selection, along with input from other users.