Prins-bisschop - Wikiwand
For faster navigation, this Iframe is preloading the Wikiwand page for Prins-bisschop.

Prins-bisschop

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Johann Otto von Gemmingen, prins-bisschop van Augsburg
Johann Otto von Gemmingen, prins-bisschop van Augsburg

Een prins-bisschop of vorst-bisschop was een bisschop, die naast het geestelijk bestuur over zijn bisdom tegelijkertijd ook het wereldlijk gezag uitoefende over een bepaald territorium, waarvan hij dan de hoogste landsheer was.

Inleiding

Prins-bisschoppen kwamen voor in Engeland, Macedonië, Polen, Andorra en Montenegro, telkens waar een plaatselijke bisschop door het strategisch belang van zijn stad een grote macht had weten te verwerven. Het ging hier dus min of meer om toeval. De term prins-bisschop wordt vooral gebruikt door historici, de bisschoppen zelf voerden meestal andere titels.

De laatste heersende prins-bisschop was die van Montenegro, tot het land in 1860 een gewoon vorstendom werd. In Montenegro regeerde een bisschop van de Servisch-orthodoxe Kerk als vorst-bisschop en vazal van de Turkse sultan. De titel en waardigheid waren erfelijk binnen de familie Njegosh en de (ongehuwde) bisschoppen werden opgevolgd door hun neven. Sinds bisschoppen geen wereldlijk gezag meer bekleden, wordt de titel alleen nog in een historische context gebruikt.

Prins-bisschoppen in het Heilige Roomse Rijk

Zie ook: Rijkskerkenstelsel en Hoogstift

In het Heilige Roomse Rijk daarentegen vormden een vijftigtal prinsbisdommen een onderdeel van de rijksorganisatie (naast vele honderden andere vorstendommen). In 1220 werden de prins-bisschoppen vrijwel zelfstandig door het verdrag dat zij sloten met keizer Frederik II: de Confoederatio cum principibus ecclesiasticis. Tijdens de Reformatie werd een aantal prinsbisdommen geseculariseerd en omgezet in wereldlijke vorstendommen. De laatste prinsbisdommen verdwenen ten slotte bij de Reichsdeputationshauptschluss van 1803. De belangrijkste geestelijke vorsten waren de aartsbisschoppen van Mainz, Trier en Keulen, die tevens keurvorst waren.

In de Nederlanden bestond tot 1526 het prinsbisdom Utrecht, tot 1795 het prinsbisdom Luik en het prinsbisdom Kamerijk. In 1672 werd de Republiek onder andere aangevallen door de keurvorst-aartsbisschop van Keulen en de prins-bisschop van Münster. De laatste was Bernhard von Galen van Münster, die in Groningen als Bommen Berend bekendstaat.

Een minder belangrijke variant van de prins-bisschop was de prins-abt zoals die van het abdijvorstendom Stavelot-Malmedy (dat vaak in personele unie verbonden was met het prinsbisdom Luik) en het abdijvorstendom Thorn.

Lijst van prinsbisdommen binnen het Heilige Roomse Rijk

Kerkprovincie Mainz

Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Moderne
staat
Opmerkingen
Mainz Aartsbisdom en keurvorstendom Erzstift und Kurfürstentum Mainz Keur-Rijnse Kreits
 Duitsland
Keurvorst en pauselijk legaat van Duitsland; primas Germaniae.
Straatsburg Bisdom Bistum Strossburi
Principauté épiscopale de Strasbourg
Hochstift Straßburg
Boven-Rijnse Kreits
 Frankrijk
 Duitsland
Worms Bisdom Hochstift Worms Boven-Rijnse Kreits
 Duitsland
Spiers Bisdom Hochstift Speyer Boven-Rijnse Kreits
 Duitsland
Chur Bisdom Hochstift Chur
Uvestgieu da Cuira
Oostenrijkse Kreits
 Zwitserland
Augsburg Bisdom Hochstift Augsburg Zwabische Kreits
 Duitsland
Konstanz Bisdom Hochstift Konstanz Zwabische Kreits
 Duitsland
 Zwitserland
 Oostenrijk
Würzburg Bisdom Hochstift Würzburg Frankische Kreits
 Duitsland
In 1168 verleende keizer Frederik I Barbarossa de titel hertog van Franken aan de bisschoppen van Würzburg.
Eichstätt Bisdom Hochstift Eichstätt Frankische Kreits
 Duitsland
Verden Bisdom Hochstift Verden Nederrijns-Westfaalse Kreits
 Duitsland
In 1566 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom verdween in 1648.
Paderborn Bisdom Hochstift Paderborn Nederrijns-Westfaalse Kreits
 Duitsland
Hildesheim Bisdom Hochstift Hildesheim Nedersaksische Kreits
 Duitsland
Halberstadt Bisdom Hochstift Halberstadt Nedersaksische Kreits
 Duitsland

Kerkprovincie Keulen

Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Moderne
staat
Opmerkingen
Keulen Aartsbisdom en keurvorstendom Erzstift und Kurfürstentum Köln Keur-Rijnse Kreits
 Duitsland
Keurvorst en aartskanselier van Italië.
Luik Bisdom Principauté épiscopale de Liège
Prinsbisdom Luik
Hochstift Lüttich
Nederrijns-Westfaalse Kreits
 België
 Nederland
Utrecht Bisdom Sticht Utrecht Nederrijns-Westfaalse Kreits
 Nederland
Osnabrück Bisdom Hochstift Osnabrück Nederrijns-Westfaalse Kreits
 Duitsland
Sinds 1648 wisselden lutherse en katholieke bisschoppen elkaar af.
Minden Bisdom Hochstift Minden Nederrijns-Westfaalse Kreits
 Duitsland
Münster Bisdom Hochstift Münster Nederrijns-Westfaalse Kreits
 Duitsland
Kamerijk Bisdom Principauté épiscopale de Cambrai Nederrijns-Westfaalse Kreits
 Frankrijk
Het bisdom Kamerijk omvatte een groot deel van de Zuidelijke Nederlanden, maar de wereldlijke macht van de bisschop beperkte zich tot de stad Kamerijk en haar omgeving.

Kerkprovincie Trier

Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Moderne
staat
Opmerkingen
Trier Aartsbisdom en keurvorstendom Erzstift und Kurfürstentum Trier Keur-Rijnse Kreits
 Duitsland
Keurvorst en aartskanselier van Bourgondië.
Metz Bisdom Hochstift Metz
Principauté épiscopale de Metz
Boven-Rijnse Kreits
 Frankrijk
Metz is een van de Drie Bisdommen die in 1552 veroverd werden door Hendrik II van Frankrijk.
Toul Bisdom Principauté épiscopale de Toul Boven-Rijnse Kreits
 Frankrijk
Toul is een van de Drie Bisdommen die in 1552 veroverd werden door Hendrik II van Frankrijk.
Verdun Bisdom Principauté épiscopale de Verdun Boven-Rijnse Kreits
 Frankrijk
Verdun is een van de Drie Bisdommen die in 1552 veroverd werden door Hendrik II van Frankrijk.

Kerkprovincie Salzburg

Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Moderne
staat
Opmerkingen
Salzburg Aartsbisdom Erzstift Salzburg Beierse Kreits
 Oostenrijk
Brixen Bisdom Hochstift Brixen Oostenrijkse Kreits
 Italië
Passau Bisdom Hochstift Passau Beierse Kreits
 Duitsland
 Oostenrijk
Regensburg Bisdom Hochstift Regensburg Beierse Kreits
 Duitsland
Freising Bisdom Hochstift Freising Beierse Kreits
 Duitsland
 Oostenrijk

Kerkprovincie Bremen

Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Moderne
staat
Opmerkingen
Bremen Aartsbisdom Erzstift Bremen Nedersaksische Kreits
 Duitsland
In 1566 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom verdween in 1648.
Lübeck Bisdom Hochstift Lübeck Nedersaksische Kreits
 Duitsland

Kerkprovincie Maagdenburg

Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Moderne
staat
Opmerkingen
Maagdenburg Aartsbisdom Erzstift Magdeburg Nedersaksische Kreits
 Duitsland
In 1566 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom werd geseculariseerd tot hertogdom Maagdenburg in 1680.
Lebus Bisdom Hochstift Lebus
Diecezja Lubuska
Geen
 Duitsland
In 1555 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom werd deel van het markgraafschap Brandenburg in 1598.
Merseburg Bisdom Hochstift Merseburg Geen
 Duitsland
In 1544 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom werd deel van het keurvorstendom Saksen in 1565.
Meißen Bisdom Hochstift Meißen Geen
 Duitsland
In 1581 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom werd deel van het keurvorstendom Saksen in 1663.
Naumburg-Zeitz Bisdom Hochstift Naumburg-Zeitz Opper-Saksische Kreits
 Duitsland
In 1542 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom werd deel van het keurvorstendom Saksen in 1565.

Kerkprovincie Besançon

Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Moderne
staat
Opmerkingen
Besançon Aartsbisdom Principauté épiscopale de Besançon Geen
 Frankrijk
De aartsbisschoppen regeerden over de stad Besançon. Toen die in 1290 een vrije rijksstad werd, behielden de aartsbisschoppen wel bepaalde privileges.
Bazel Bisdom Hochstift Basel
Principauté épiscopale de Besançon
Boven-Rijnse Kreits
 Zwitserland
 Duitsland
 Frankrijk
Lausanne Bisdom Principauté épiscopale de Lausanne Geen
 Zwitserland
In 1536 werd het prinsbisdom veroverd door het kanton Bern en werd het bestuur geseculariseerd.

Direct onder de paus vallende bisdommen

Kerkprovincie Aquileja

Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Moderne
staat
Opmerkingen
Aquileja Patriarchaat Patrie dal Friûl
Oglejski patriarhat
Geen
 Italië
In 1445 op het Concilie van Florence-Ferrara afgestaan aan de republiek Venetië.
Trente Bisdom Hochstift Trient
Principato vescovile di Trento
Oostenrijkse Kreits
 Italië
 Oostenrijk
Zie ook: Lijst van prins-bisschoppen van Luik
Zie ook: Lijst van bisschoppen van Hildesheim

Prins-bisschoppen in Frankrijk

In Frankrijk bekleedden de bisschoppen traditioneel geen wereldlijke macht, tenzij dan in de gebieden die veroverd waren op het Heilige Roomse Rijk. Wel waren er zes bisschoppen die van ambtswege een adellijke titel droegen en daardoor behoorden tot de pairs van Frankrijk. De pairie ontstond in de 12e eeuw. In 1216 werd het aantal pairs vastgesteld op 9: 6 geestelijke en 3 wereldlijke. Hoewel het aantal wereldlijke pairs sterk varieerde, bleef het aantal geestelijke pairs altijd stabiel. Aangezien Sint-Remigius in 496 Clovis gekroond had tot eerste koning van Frankrijk, kreeg de aartsbisschop van Reims de eerste plaats onder de pairs. De andere geestelijke pairs speelden ook een rol in de kroningsceremonie. In 1674 benoemde Lodewijk XIV de aartsbisschop van Parijs tot hertog van Saint-Cloud, die daarmee de zevende geestelijke pair werd.

Wapen Naam Adellijke
titel
Lokale na(a)me(n) Taak bij de kroning
Aartsbisschop van Reims Hertog Archevêque-duc de Reims Hij zalft en kroont de Koning.
Bisschop van Laon Évêque-duc de Laon Hij draagt de Heilige Ampul met de gewijde olie om de Koning mee te zalven.
Bisschop van Langres Évêque-duc de Langres Hij draagt de scepter van de Koning. Hij is de enige die niet onder de kerkprovincie Reims valt.
Bisschop van Beauvais Graaf Évêque-comte de Beauvais Hij draagt de mantel van de Koning.
Bisschop van Châlons Évêque-comte de Châlons Hij draagt de ring van de Koning.
Bisschop van Noyon Évêque-comte de Noyon Hij draagt de gordel van de Koning.
Aartsbisschop van Parijs, hertog van Saint-Cloud Hertog (sinds 1674) Archevêque de Paris, duc de Saint-Cloud Geen.

Literatuur

  • Rogier, L.J. (1949) Geschiedenis van het katholicisme in Noord-Nederland in de 16de en 17de eeuw, I p. 514-530 en II p. 409-415
  • Buntinx, J. (1950) 'De geestelijke vorsten' in: Algemene geschiedenis der Nederlanden, II p. 146-152
{{bottomLinkPreText}} {{bottomLinkText}}
Prins-bisschop
Listen to this article