Homofobie

Homofobie (van de afkorting homo voor "homoseksueel" en fobie, "vrees, angst"; beide woorden komen van het Grieks) betekent letterlijk: angst voor homoseksualiteit. Het woord is in de twintigste^[bron?] eeuw gevormd, echter met als betekenis: een haat voor of afkeer van homoseksuelen en homoseksualiteit. Het toevoegsel '-fobie' is dus niet correct. Het meer relevante woord homohaat wordt ook gebruikt voor dit fenomeen.

Anti-homofobe graffiti in Boekarest in 2014

Homofobie en homohaat kunnen leiden tot het uiten van deze afkeer, variërend van minachtende opmerkingen, roddel en het belachelijk maken van homoseksuele personen, tot antihomoseksueel geweld in de vorm van sterkere verbale of fysieke agressie. Ook verzet tegen rechten en belangen van homoseksuelen kan hieronder begrepen worden.

Argumenten tegen homoseksualiteit

Argumenten tegen homoseksualiteit - en ingevolge homofobie - komen vaak voort uit religieuze stromingen. Toch zijn er ook niet-religieuze argumenten die worden aangehaald om homoseksualiteit te bestrijden.

Religieuze argumenten

Homoseksualiteit wordt door meer conservatieve stromingen binnen het christendom, de islam en het jodendom vaker afgewezen. Er zijn ook specifieke organisaties die zich richten op religieuze lhbti'ers vanuit een religieuze hoek, zoals Hart van Homo’s en Sjalhomo.^[1][2]

Jodendom

Hoewel binnen het Nederlandse jodendom in 2011 de eerste huwelijk werd gesloten tussen twee mannelijke partners, zijn er binnen de joodse gemeenschap ook mensen die homoseksualiteit sterk afkeuren. Zij doen dit veelal op basis van teksten uit de Tenach, waarin homoseksualiteit kritisch wordt benaderd. Een voorbeeld van deze teksten is terug te vinden in Wajikra, het boek dat christenen als Leviticus aanduiden en waarin onderstaande tekst terug te vinden is:

Als een man naar bed gaat met een andere man, zoals een man naar bed gaat met een vrouw, dan hebben die twee mannen iets walgelijks gedaan. Ze moeten worden gedood. Ze verdienen de doodstraf. - Wajikra 20:13

Dergelijke teksten zijn voor tegenstanders van acceptatie van homoseksuelen aanleiding om homoseksualiteit af te keuren. In sommige gevallen kan dit ook leiden tot homofobe uitspraken, zoals die van opperrabbijn Aryeh Ralbag, die meende dat joodse homoseksuelen psychische behandeling nodig hadden. In een verklaring van hem en een groep joodse leiders uit 2012, werd beweerd dat leven volgens de joodse wet en homoseksualiteit onverenigbaar waren.^[3][4]

Christendom

Zie ook: Christendom en homoseksualiteit

Binnen het christendom worden veelal dezelfde teksten aangehaald als binnen het jodendom, aangevuld met enkele citaten vanuit het Nieuwe Testament.^[5] Ook in deze religieuze kring wordt door conservatievere gelovigen daardoor wel gekozen voor wat omschreven kan worden als een verbod op 'praktiseren' van homoseksualiteit. Er wordt in die gevallen wel geloofd dat homoseksuelen geen keus hebben in hun seksualiteit, maar wel in het daadwerkelijk lichamelijk uitvoeren van homoseksuele acties. Zolang de homoseksuele gelovige ervoor kiest deze acties niet uit te voeren, zou er in theorie een 'goed christelijk' leven geleefd kunnen worden.^[6]

Vlak voor de eeuwwisseling kwam bisschop Eijk met een extremer homofobe visie. Volgens hem waren homoseksuelen niet tot liefde in staat en zou hun geaardheid slechts een excuus zou zijn om hun lusten te botvieren die ze in een monogaam huwelijk niet kwijt kunnen ('wederzijdse zelfbevrediging'). Zijn inwijding werd na de uitspraak prompt door een aantal katholieke organisaties (waaronder de katholieke studentenvereniging RKSV Albertus Magnus) geboycot.^[7]

Islam

Zie ook: Islam en homoseksualiteit

Ook binnen de islam wordt in conservatievere kringen negatief naar homoseksualiteit gekeken. Een belangrijke soera uit de Koran die hiertoe aanleiding geeft, is het verhaal van Lut en de stad Sodom, dat ook in de Tenach en Bijbel terug te vinden is. In de Koran wordt het verhaal verteld in de Soera De Kantelen. Lut, een profeet, zei tegen de Sodomieten:

Jullie naderen met wellust mannen in plaats van vrouwen. Nee, jullie zijn een volk dat de perken te buiten gaat. - soera De Kantelen 81

Net als bij conservatieve christenen en joden wordt er dus op de heilige tekst teruggegrepen om homofobe denkbeelden acceptabel te maken. Opvallend in deze context is, dat onderzoek suggereert dat discriminatie en een afwijzende houding richting moslims, conservatisme - en daarmee een afwijzing van homoseksualiteit nog eens versterkt.^[8]

Niet-religieuze argumenten

Tegenstanders doen de aanname dat homo- en biseksuelen er vaker wisselende partners op na zouden houden. Daarnaast wordt er aangenomen dat men met deze partners, vanwege de veronderstelde losbandigheid, vaker onbeschermde seks heeft. Het slachtoffer van homofobie zou daarmee een verhoogd risico op geslachtsziekten als hiv lopen. Uit onderzoek blijkt dat homoseksuelen en biseksuelen in Nederland er net wat meer partners op nahouden dan heteroseksuelen. Bij lesbiennes is dit echter niet het geval.^[9] Opvallend is dat homoseksuele mannen - zeker bij anale seks - juist vaker condooms gebruiken dan heteroseksuele mannen.^[10]

Een ander argument is dat homoseksualiteit zou zijn 'aangeleerd' door onjuiste opvoeding of seksueel misbruik in de jeugd, waarna men op latere leeftijd eveneens jongere jongens door misbruik homoseksueel zou 'maken'. Hoewel er geen algemene verklaring bestaat voor het ontstaan van homoseksualiteit, is het zeer onwaarschijnlijk dat homoseksualiteit op deze wijze 'aangeleerd' kan worden.

In nazi-Duitsland bestond een grote mate van homofobie, wat onder meer bleek in de wetgeving en de homoseksuele mannen die in de concentratiekampen werden vastgezet.^[11] Paragraaf 175 verbood seks tussen mannen en vanaf de jaren 1930, toen de nazi's aan de macht kwamen, werden de homoseksuelen sterk vervolgd, wat begon met de boekverbrandingen en de overval op Institut für Sexualwissenschaft. Ook zou tijdens de Nacht van de Lange Messen SA'er Ernst Röhm geliquideerd worden door zijn eigen nazi-partij. Zijn homoseksualiteit werd als belangrijke aanleiding voor de liquidatie aangehaald - het zou hier om een moreel geïnspireerde daad gaan - hoewel hier eerder sprake was van een vorm van machtspolitiek.^[12]

Volgens Rudolf Klare, SS'er en jurist, was de aanleiding voor het strafbaar stellen van homoseksuele verhoudingen gebaseerd op het beschermen van de samenleving. De 'tegennatuurlijke' hang van homoseksuelen zou een gevaar zijn voor de Duits-Arische staat die heteroseksuele mannen en vrouwen nodig had om het Arische volk te laten voortplanten. Klare meende dat homoseksualiteit onder vrouwen eveneens strafbaar moest worden gesteld; ook hun 'afwijking' vormde een bedreiging voor het Arische ras.

Bovengenoemde mogelijke grondslagen voor de afkeer zijn waarschijnlijk terug te voeren op conditionering: opvoeding en omgeving hebben de homofobe persoon afkerig leren zijn van homoseksualiteit. In sommige gevallen zullen hier religieuze argumenten voor worden aangehaald, in andere gevallen niet-religieuze argumenten. In sommige gevallen zal er wellicht ook sprake zijn van geïnternaliseerde homofobie.

Onderzoek van het fenomeen

De term homofobie kent inmiddels een uitgebreide onderzoeksgeschiedenis in de sociale wetenschappen. Het onderzoek richt zich op de afkeer van homoseksualiteit, maar ook op het gedrag dat uit die afkeer voortvloeit. Er kan hierbij worden gekeken naar:^[13]

• De acceptatie van homoseksualiteit op zich en in het algemeen
• Het toekennen van gelijke rechten en non-discriminatie
• De acceptatie van homoseksuele uitingen in het openbaar
• Het omgaan met homo's in de naaste omgeving

Een vergelijkbaar onderscheid is dat tussen traditionele en moderne homonegativiteit:^[14]

Afkeer van homoseksualiteit op zich

Protest tegen homoseksuelen van de controversiële Westboro Baptist Church.

Bij traditionele homonegativiteit gaat het vaak om een algehele afwijzing van het verschijnsel homoseksualiteit vanuit religieuze of sterk moralistische overtuigingen. Homoseksualiteit wordt daarbij als een zonde gezien en als iets dat verboden dient te zijn. Deze vorm van homofobie komt in Nederland sinds de jaren 60 steeds minder voor en is met name aanwezig bij mensen met een streng protestants-christelijke geloofsovertuiging.^[14]

Onderzoek uit 2014 heeft laten zien dat in Nederland meer dan 90% van de niet-gelovigen en de rooms-katholieken positief staat tegenover homoseksualiteit, gevolgd door leden van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Gereformeerden buiten de PKN, evangelische protestanten en moslims vinden in meerderheid dat homoseksualiteit verkeerd is. Bij deze laatste groepen zijn de opvattingen van jongeren nauwelijks positiever dan die van ouderen. Het merendeel van de Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders staat positief tegenover homoseksualiteit, maar wanneer zij tot een kleinere geloofsgemeenschap behoren is de houding negatief.^[13]

Afkeer van homoseksuele uitingen

Bij moderne homonegativiteit is er niet zozeer een afkeer van homoseksualiteit op zich, maar vooral van de zichtbare uitingen ervan, zoals nichterigheid, "overdreven" en/of vrouwelijk gedrag en andere publieke uitingen van homoseksualiteit. Het gaat hierbij dus om afwijkingen van traditionele genderrollen, iets waar volgens enquêtes gemiddeld rond 30% van de bevolking negatief tegenover staat. Veel mensen hebben niets tegen homo's, maar die moeten zich dan wel "normaal" gedragen.^[14]

Volgens het onderzoek uit 2014 staat een grote meerderheid van de gelovigen uit de groepen die homoseksualiteit in het algemeen afwijzen (gereformeerden buiten de PKN, evangelische protestanten en moslims) ook sterk afwijzend tegenover homoseksuele uitingen in het openbaar. Ook 43% van de rooms-katholieken en 30% van de niet-gelovigen vindt echter bijvoorbeeld twee zoenende mannen aanstootgevend.^[13]

Bij antihomoseksueel geweld blijkt algehele afwijzing van homoseksualiteit vanuit een geloofsovertuiging (traditionele homonegativiteit) geen directe aanleiding te zijn. Oorzaken zijn vooral dat daders aanstoot nemen of zich bedreigd voelen door homoseksuele uitingen in het openbaar (moderne homonegativiteit).

Geïnternaliseerde homofobie

Zie Geïnternaliseerde homofobie voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Geïnternaliseerde homofobie verwijst naar homofobe vooroordelen die mensen, die zelf homoseksueel zijn, bewust of onbewust accepteren en op zichzelf en anderen toepassen.^[15][16] Dit is de internalisering van de negatieve percepties, intolerantie en stigma's van de samenleving ten opzichte van mensen die zich aangetrokken voelen tot hetzelfde geslacht. Het kan leiden tot zelfhaat.^[17] Bij lesbiënnes spreekt men wel over geïnternaliseerde lesbofobie.

Vormen van discriminatie

de grafsteen van Leonard Matlovich, een Vietnamveteraan en activist die uit het leger ontslagen werd toen hij uitkwam als homoseksueel. Door hemzelf ontworpen om na zijn dood als monument voor homorechten te dienen.^[18]

Het begrip homofobie wordt vaak als parallel aan racisme of seksisme gebruikt. Indien de houding zich manifesteert in uitingen of in gedragingen, is dan ook van discriminatie sprake: homoseksuele mensen worden dan immers benadeeld op grond van het feit dat zij tot een bepaalde groep behoren. Men kan hier denken aan^[bron?]:

• Het worden geweigerd voor een bepaald beroep of het leger op grond van de homoseksuele geaardheid;
• Don't ask, don't tell: het beleid in het Amerikaanse leger waarbij weliswaar pesterijen en maatregelen jegens homo's verboden werden en niet naar seksuele geaardheid werd gevraagd, maar waarbij tevens openlijke homoseksuelen uit het leger werden geweerd;
• Ontslagen worden wegens 'uit de kast' komen. Minder expliciete discriminatie is het gepasseerd worden bij promoties of voorrechten, een onrealistisch slechte beoordeling krijgen, of niet meer uitgenodigd worden op vergaderingen en bedrijfsuitjes;
• Wettelijke strafbaarstelling van homoseksueel gedrag, soms zelfs met de doodstraf;
• Strafrechtelijk strenger optreden jegens homoseksuelen, met name in zedendelicten;
• Pesterijen jegens homoseksuelen;
• De suggestie dat iemand homoseksueel is gebruiken als belediging, bijvoorbeeld 'homo' als scheldwoord gebruiken;
• Agressie jegens homoseksuelen ("potenrammen");
• Het publiceren van materiaal (lectuur, filmpjes, computerspelletjes) waarin homoseksualiteit wordt afgekeurd of homofobe activiteiten worden aangemoedigd, zoals het bekritiseerde 'Caleb en Sophia - One Man One Woman' tekenfimpje van de Jehova's getuigen.
• Het niet reageren van de politie op pesterijen of potenrammen;
• Het weigeren van homoseksuelen als voorganger, ouderling of lid van een religieuze gemeenschap;
• Een weigering van een ambtenaar of gemeente om homokoppels in de echt te verbinden;
• Juridische en fiscale faciliteiten, waar heterokoppels wel aanspraak op kunnen maken, niet toekennen aan homokoppels (bijvoorbeeld fiscaal partnerschap);
• Het op basis van de gedachte dat homoseksualiteit verkeerd aangeleerd gedrag of een ziekte is organiseren van controversiële 'genezingen' voor homoseksuelen ('homotherapie'), ook voor minderjarigen. Recentelijk werd dit aangemerkt als 'geestelijke mishandeling'.^[19] Eerdere methoden behelsden 'aversietherapie' door het gebruik van braakmiddel en elektriciteit, terwijl ook castratie voorkwam.
• Wegens openlijke homoseksualiteit uit de familiekring of kerk worden verstoten, of middels sociale druk uit de omgeving min of meer gedwongen worden tot een heteroseksueel huwelijk.
• Het sluiten van homo-ontmoetingsplekken;
• Negatieve berichtgeving rondom homoseksuelen en angst voor (overdracht van) aids die ten tijde van een ramp hulp belemmert (voorbeeld hiervan is de Marchioness scheepsramp uit 1989)

Bestrijding van homofobie

Demonstratie van de Franse lgbt-organisatie SOS Homophobie tegen homofobie in Parijs, 2005

Vanuit de overheid en homobelangenorganisaties als het COC wordt op verschillende manieren geprobeerd homofobie te bestrijden en de sociale acceptatie van homoseksualiteit te bevorderen. Dat laatste wordt aangemerkt als de derde fase van de homo-emancipatie.

Een methode daarvoor is voorlichting op scholen. COC Nederland heeft hiervoor een werkgroep onder de naam Jong&Out en ondersteunt lokale activiteiten op scholen.^[20] Vanaf 2012 is, mede op aandrang van het COC, voorlichting over seksuele diversiteit op scholen verplicht.^[21]

Daarnaast zijn er twee dagen waarop aandacht wordt gevraagd voor homofobie en solidariteit wordt getoond met homoseksuele mannen, vrouwen, jongens en meisjes:

• Internationale Dag tegen Homofobie, Bifobie, Transfobie en Interseksefobie, waarop lgbt-organisaties internationaal aandacht vragen voor homo=, bi- en transfobie en die jaarlijks op 17 mei plaatsvindt.
• Paarse Vrijdag, waarop naar Amerikaans voorbeeld solidariteit wordt getoond met lhbt-scholieren en die in Nederland op de tweede vrijdag van december gehouden wordt.

Onderzoek uit 2015 liet zien dat abstracte dialogen over seksuele diversiteit weinig bijdragen aan grotere acceptatie van bijvoorbeeld homoseksuelen. Effectiever blijken concrete voorbeelden uit de eigen kring.^[22]

Lesbofobie

Lesbofobie is een term die specifiek refereert aan homofobie gericht tegen vrouwen. Lesbofobie is de angst voor lesbianisme, met name de angst voor het verschijnsel vrouwelijke homoseksualiteit, de beleefsters hiervan en/of de handelingen en expressievormen die met het voorgaande worden geassocieerd; of de angst om zelf lesbisch te worden; alsmede het gedrag of de houding voortkomend uit deze angst.

De term lesbofobie ontstond om lesbiennes en de vijandigheid tegen hen zichtbaarder te maken. Voorts heeft lesbofobie enkele specifieke kenmerken en oorzaken. Vaak gaat het bijvoorbeeld gepaard met seksisme en machismo.

Zie ook

• Homoseksualiteit in nazi-Duitsland
• Christendom en homoseksualiteit
• Islam en homoseksualiteit
• Artikel 248bis van het Wetboek van Strafrecht - voormalig wetsartikel in Nederland
• Paragraaf 175
• Sectie 28