Jan Luyken

Hij werd geboren als zoon van de onderwijzer Caspar Luyken (die zelf ook een boek schreef, Winst zonder Verlies) en Hester Coores. Zijn ouders waren doopsgezinde collegianten, volgelingen van dr. Abraham Galenus. Jan Luyken, een levendige jongeman, nam schilderlessen bij Martinus Saeghmolen en had een scherp oog voor vrouwelijk schoon. In zijn eerste dichtbundel Duytse lier, die aan het einde van 1671 werd gepubliceerd, heeft hij veel van zijn indrukken vormgegeven.

Drie maanden later trouwde hij met de zangeres Maria de Ouden (1647–1682), aan wie het slotdicht van Duytse lier was gewijd. Samen kregen zij vijf kinderen die jong gestorven zijn, behalve zoon Caspar (Caspaares) (1672-1708), met wie hij later zijn bekendste boek maakte, Spiegel van het Menselyk Bedryf.

Toen hij 26 jaar oud was, had hij een religieuze ervaring waardoor hij een degelijker leven wilde leiden. Hij werd doopsgezind. Dat kwam tot uitdrukking in zijn dichtwerk, dat veel stichtelijker werd.

Etser

Vanaf 1677 ging hij zich toeleggen op etsen en gravures, en hij maakte naam als geniale etser in 1680 met 24 illustraties van het boek Oorsprongk, begin, en vervolgh der Nederlandsche oorlogen, een populair geschiedenisboek, ooit uitgegeven door de welbekende Pieter Christiaenszoon Bor.

Luyken is ook bekend van zijn moralistische prenten met als titel De gierigheid bedreigt de wijsheid, De baggermolen: het aardse is slijk en De boekenkast - waarom zoveel? en etsen over het lijden van de christelijke martelaars. Luykens etsen getuigen van grote plasticiteit door de gerichte arceringen van de figuren en het bedacht inzetten van groepen personen ten opzichte van elkaar om de ruimtelijkheid van het landschap te versterken. Hij weet ook in zijn etsen de levendigheid van gebladerte en rook en vlammen zeer realistisch weer te geven in werk getiteld Viering van het Loofhuttenfeest en De wetgeving op de berg Sinaï.

Zijn bekendste werk is 'Spiegel van het Menselyk Bedryf', in een iets eenvoudigere uitvoering ook bekend als Afbeelding der Menschelyke Bezigheden. Deze bundels bevatten etsen die diverse ambachten realistisch weergeven. Bij het etswerk voor dit werk werd Jan Luyken geholpen door zijn zoon Caspar.

Het werk varieert van religieuze en historieprenten tot portretten, kaarten en stadsgezichten.

Werken

Overzicht van zijn belangrijkste publicaties:

Joan Luykens Duytse lier, drayende veel van de nieuwste, deftige, en dartelende toonen, bevad in tien verdeelingen, en verciert met kopere platen. Nooyt voor dezen gedrukt], dichtbundel uit 1671 (Digitale versie)
Jesus en de ziel, emblemataboek uit 1678 (Digitale versie)
Oorsprongk, begin, en vervolgh der Nederlandsche oorlogen, geschiedenisboek uit 1680
Voncken der liefde Jesu, van het Godtbegerende zielenvier; bloemitjes der salige Hoope, tot verheugelykheid der Wandelaars, langs den weg, na vreden ryk : een behelsinge van vyftig sinne-beelden, met hunne daar op spelende verssen, en heylige spreuken, bundel stichtelijke gedichten uit 1687 (Digitale versie)
Vrankryks staat-zucht, trouwloosheid en wreedheid, ten toon gesteld in de onrechtvaardige pretentien en schrikkelijke bedrijven van Lodewyk de XIV. bygenaamd alderchristelijkste koning, en oudste zoon van de Kerk.: Behelzende onder anderen des zelfs toeleg om zich tot algemeenen monarch der christene wereld te verheffen, en de slinksche handelingen ... door hem ten dien einde aangewend ... uit 1690 (Digitale versie)
Goddelyke liefde-vlammen, van een boetvaardige, geheiligde, liefhebbende, en aan haar selfs-stervende ziele, in drie deelen verdeelt, uit 1691 (Digitale versie)
Spiegel van Het Menselyk Bedryf, bundel etsen van ambachten uit 1694
Lof en oordeel van de werken der barmhertigh, uit ca. 1695 (Digitale versie)
De zedelyke en stichtelyke gezangen, met een ernstige bedenkinge over het laatste Oordeel, uit 1698 (Digitale versie)
De Onwaardige Wereld vertoond in vyftig zinnebeelden, met godlyke spreuken en stichtelyke verzen uit 1710 (Digitale versie)
De Bijekorf des Gemoeds, bundel stichtelijke gedichten uit 1711
Des menschen begin, midden en einde; vertoonende het kinderlyk bedryf en aanwas, in een en vyftig konstige figuuren. Met godlyke spreuken en stichtelyke verzen, bundel etsen van levensfasen uit 1712. Bevat ook: Naamen der boeken van Joannes Luiken, die alle by de wed: Pieter Arentz, en Kornelis vander Sys, gedrukt, en te bekomen zyn (Digitale versie)
Brief van een Moeder aan haar toekomende Kind, 17e eeuw (Digitale versie)

Leven en werk

Etser

Werken

Afbeeldingen

Werk in openbare collecties (selectie)

Literatuur

Zie ook

Externe links

Wikiwand - on