For faster navigation, this Iframe is preloading the Wikiwand page for Andy.

Andy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Andy – zrzut ekranu programu NASA World Wind
Andy – zrzut ekranu programu NASA World Wind
Cono de Arita na Salta (Argentyna)
Cono de Arita na Salta (Argentyna)
Santiago de Chile na tle zachodnich stoków Andów
Santiago de Chile na tle zachodnich stoków Andów
Szczyt Alpamayo w Andach peruwiańskich
Szczyt Alpamayo w Andach peruwiańskich
Dolina andyjska
Dolina andyjska
Antizana, Ecuador
Antizana, Ecuador

Andy (hiszp. Los Andes, Cordillera de los Andes) – łańcuch górski w Ameryce Południowej na terytorium Wenezueli, Kolumbii, Ekwadoru, Peru, Boliwii, Chile i Argentyny. Są to góry fałdowe ciągnące się wzdłuż Oceanu Spokojnego od zatoki Morza Karaibskiego na północy po Ziemię Ognistą na południu, na przestrzeni ponad 9000 km[1] – najdłuższy łańcuch górski na Ziemi. Szerokość wynosi 200–800 km. Najwyższymi szczytami są Aconcagua (6961 m[2]), Ojos del Salado (6893 m) oraz Nevado Pissis (6793 m).

Podział

Andy dzielą się na Andy Północne (położone w strefie klimatu równikowego i podrównikowego, umownie, do ok. 12°S), Andy Środkowe (znajdujące się w strefie klimatu zwrotnikowego, od ok. 12 do ok. 29°S) i Andy Południowe (położone w strefie klimatu podzwrotnikowego, umiarkowanego i subpolarnego, od ok. 29°S).

Składają się z 2–4 łańcuchów górskich, zwanych kordylierami: Kordylierę Wschodnią (wzdłuż wybrzeża M. Karaibskiego), Centralną (równolegle do K. Zachodniej, od Morza Karaibskiego po Andy Centralne), Zachodnią (od Morza Karaibskiego do przylądka Horn) i Nadbrzeżną (wzdłuż brzegu Oceanu Spokojnego). Kordyliera Wschodnia tworzy w Wenezueli podwójny grzbiet – Andy Karaibskie[1]. Rozdzielają je głębokie, podłużne obniżenia (jak Wielka Dolina Centralna w Ekwadorze czy Dolina Środkowochilijska)[1]

Historia i rzeźba

Andy zostały wypiętrzone w orogenezie alpejskiej. Zbudowane są z różnorodnych skał magmowych, osadowych i metamorficznych, z dużym udziałem młodych pokryw lawowych. Są obszarem aktywnym sejsmicznie z najwyższymi na świecie wulkanami: w Andach Północnych m.in. Tolima (5215 m), Antisana (5704 m), Cotopaxi (5896 m) – uważany za jeden z najbardziej aktywnych wulkanów, oraz Andach Środkowych m.in. El Misti (5822 m), Llullaillaco (6739 m) – najwyższy czynny wulkan.

Klimat i stosunki wodne

Andy są położone w kilku strefach klimatycznych, począwszy od północy od klimatów równikowych, poprzez zwrotnikowe, podzwrotnikowe i umiarkowane aż po klimat subpolarny na krańcach południowych. Prawie wszędzie panuje chłodny klimat górski z wyraźnie wykształconą piętrowością.

Andy tworzą barierę klimatyczną, która ogranicza wpływ Oceanu Spokojnego na klimat wnętrza Ameryki Południowej. Wzdłuż biegnie główny wododział kontynentu południowoamerykańskiego. Mają tam źródła: Amazonka, Colorado, Rio Negro, Chubut, Magdalena, a także liczne dopływy Orinoka, Amazonki i Parany. Niektóre rzeki, zwłaszcza w Andach Środkowych, mają charakter okresowy lub epizodyczny. Na terenie Andów występują liczne jeziora (głównie na terenie Andów Południowych).

Roślinność i zwierzęta

Na północy stoki Andów porośnięte są wilgotnym lasem równikowym, w którym rosną np. przedstawiciele Espeletia. Dla części środkowej charakterystyczne są formacje pustynne i półpustynne (tzw. puna); lasy porastają tę część Andów wyłącznie od strony wschodniej. Na śródgórskich wyżynach w miejscach pustynnych napotkać można solniska, np. na pustyni Atakama – występuje tam uboga roślinność, głównie słonorośla, kaktusy, z rzadka krzewy. Dalej na południe pojawiają się od strony oceanu zimozielone zarośla twardolistne, zaś po stronie kontynentu – stepy. Na obszarach nadmorskich, zalewanych podczas przypływów, rosną namorzyny. Powyżej 40°S występuje roślinność antarktyczna. Wyżynę Patagońską porasta roślinność stepowa i półpustynna, a na Ziemi Ognistej występuje tundra subarktyczna[1].

Charakterystycznymi dla Andów gatunkami zwierząt są lamy, gwanako andyjskie, wikunia, tapir górski, jelenie: huemale, kilka gatunków z rodzaju Mazama, pudu, niedźwiedź andyjski; z ptaków m.in. kondorowate, łyska andyjska i skalikurek andyjski. Żyją tam także koszatniczki[1].

Szczyty

Szczyty według wysokości:

L.p. Wysokość
[m n.p.m.]
Szczyt Pasmo Państwo Fotografia
1 6961 Aconcagua Argentyna Argentyna
Aconcagua 13.JPG
2 6893 Ojos del Salado Puna de Atacama Argentyna Argentyna
Chile Chile
Ojos del Salado summit.jpg
3 6793 Pissis Puna de Atacama Argentyna Argentyna
Monte Pissis.jpg
4 6770 Mercedario Cordillera de la Ramada Argentyna Argentyna
Mercedario bolius 20040215 021.jpg
5 6768 Huascaran Cordillera Blanca Peru Peru
Huascaran norte.JPG
6 6759 Cerro Bonete Puna de Atacama Argentyna Argentyna
7 6758 Nevado Tres Cruces Puna de Atacama Argentyna Argentyna
Chile Chile
Tres-cruces.jpg
8 6723 Llullaillaco Puna de Atacama Argentyna Argentyna
Chile Chile
Habitat du Chinchilla brevicaudata - Lllullaillaco.jpg
9 6658 Walther Penck Puna de Atacama Argentyna Argentyna
Cazadero.jpg
10 6638 Incahuasi Puna de Atacama Argentyna Argentyna
Chile Chile
Incahuasi and el fraile plus laguna verde chile.jpg

Najważniejsze szczyty w Andach:

Chile:

Granica boliwijsko-chilijska:

Argentyna:

Granica argentyńsko-chilijska:

Boliwia:

Peru:

  • Alpamayo, 5947 m n.p.m.
  • Carnicero, 5960 m n.p.m.
  • El Misti, 5822 m n.p.m.
  • El Toro, 5830 m n.p.m.
  • Huascaran, 6768 m n.p.m.[1]
  • Jirishanca, 6094 m n.p.m.
  • Rasac, 6040 m n.p.m.
  • Rondoy, 5870 m n.p.m.
  • Sarapo, 6127 m n.p.m.
  • Seria Norte, 5860 m n.p.m.
  • Siula Grande, 6344 m n.p.m.
  • Yerupaja, 6635 m n.p.m.
  • Yerupaja Chico, 6089 m n.p.m.

Ekwador:

Kolumbia:

Wenezuela:

Przypisy

  1. a b c d e f praca zbiorowa: Wielki Encyklopedyczny Atlas Świata. T. 17. Ameryka Południowa. Warszawa: PWN, 2006, s. 6–11, 19–21. ISBN 978-83-01-14-932-1.
  2. Aconcagua wyższa o ponad metr!, tierralatina.pl – Ameryka Łacińska i Karaiby [dostęp 2017-11-21] (pol.).

Linki zewnętrzne

{{bottomLinkPreText}} {{bottomLinkText}}
Andy
Listen to this article

This browser is not supported by Wikiwand :(
Wikiwand requires a browser with modern capabilities in order to provide you with the best reading experience.
Please download and use one of the following browsers:

This article was just edited, click to reload
This article has been deleted on Wikipedia (Why?)

Back to homepage

Please click Add in the dialog above
Please click Allow in the top-left corner,
then click Install Now in the dialog
Please click Open in the download dialog,
then click Install
Please click the "Downloads" icon in the Safari toolbar, open the first download in the list,
then click Install
{{::$root.activation.text}}

Install Wikiwand

Install on Chrome Install on Firefox
Don't forget to rate us

Tell your friends about Wikiwand!

Gmail Facebook Twitter Link

Enjoying Wikiwand?

Tell your friends and spread the love:
Share on Gmail Share on Facebook Share on Twitter Share on Buffer

Our magic isn't perfect

You can help our automatic cover photo selection by reporting an unsuitable photo.

This photo is visually disturbing This photo is not a good choice

Thank you for helping!


Your input will affect cover photo selection, along with input from other users.