cover image

Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, skr. Królestwo SHS (serb.-chorw. Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca / Краљевина Срба, Хрвата и Словенаца, słoweń. Kraljevina Srbov, Hrvatov in Slovencev) – państwo europejskie, powstałe 1 grudnia 1918 r., po zakończeniu I wojny światowej i po rozpadzie Austro-Węgier. W obiegu nieoficjalnym nazywane Jugosławią – krajem południowych Słowian; obecnie określane jako pierwsza Jugosławia. 3 października 1929 r. państwo zostało przemianowane na Królestwo Jugosławii.

Quick facts: Konstytucja, Język urzędowy, Stolica, Ustrój ...
Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców
Краљевина Срба, Хрвата и Словенаца
Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca
Kraljevina Srbov, Hrvatov in Slovencev
Flaga Królestwa SHS Herb Królestwa SHS
Dewiza: (srb.) Jedan narod, jedan kralj, jedna država
(Jeden naród, jeden król, jedno państwo)
Hymn: Hymn Królestwa SHS (Bože pravde + Lijepa naša domovino + Naprej zastava slave)
Konstytucja

Konstytucja widowdańska (od 1921 r.)

Język urzędowy

serbsko-chorwacko-słoweński (serbsko-chorwacki i słoweński)

Stolica

Belgrad

Ustrój polityczny

monarchia konstytucyjna

Ostatni władca

Aleksander I

Powierzchnia
 • całkowita


248 987[1] km²

Liczba ludności (1921)
  całkowita 
  narody i grupy etniczne


11,984 mln[2]
Serbowie, Chorwaci, Słoweńcy, Boszniacy, Czarnogórcy, Macedończycy, Albańczycy i inni

Waluta

dinar Królestwa SHS (RSD)

Przyłączenie Państwa SHS do Królestwa Serbii

1 grudnia 1918

Przemianowanie na Królestwo Jugosławii

przez króla Aleksandra I
3 października 1929

Religia dominująca

prawosławie, katolicyzm, islam

Strefa czasowa

UTC +1 – zima
UTC+2 – lato

Mapa Królestwa SHS
Close

Na początku XX w. Słowianie południowi pozostawali rozbici między kilka państw. Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina znajdowały się w granicach Austro-Węgier, oprócz tego istniało niepodległe Królestwo Serbii i Królestwo Czarnogóry, a Macedonia znajdowała się w granicach Imperium Osmańskiego. Wraz z wybuchem I wojny światowej wzmogły się starania Słowian pozostających pod panowaniem Habsburgów o uzyskanie większej autonomii. Pojawiały się koncepcje trialistycznej monarchii, gdzie Słowianie południowi mieliby stanowić trzecią część w cesarstwie austro-węgierskim. Serbowie realizując koncepcję wielkoserbską dążyli do przyłączenia wszystkich Słowian habsburskich. Ci, w 1915 r., założyli emigracyjny Komitet Jugosłowiański, którego celem było doprowadzenie do zjednoczenia z Serbią. Kluczową postacią Komitetu był Ante Trumbić, a najważniejszym politykiem serbskim był premierNikola Pašić. Na przełomie 1915 i 1916 r., pod naporem Austro-Węgier i Bułgarii, Serbia upadła, a władza wraz z armią przeniosła się na wyspę Korfu. Tam też, 20 lipca 1917 r., doszło do zawarcia porozumienia między serbskim rządem, a przedstawicielami Komitetu Jugosłowiańskiego – tzw. Deklaracja z Korfu, która zapowiadała, iż wspólnym celem jest zjednoczenie wszystkich Chorwatów, Serbów i Słoweńców w jednym państwie pod panowaniem serbskiej dynastii Karadziordziewiciów. Przeciwna deklaracji wciąż pozostawała duża część polityków słowiańskich pozostających w granicach Austro-Węgier. 13 września 1918 r. ruszyła ofensywa Ententy na froncie salonickim. W miarę załamywania się zdolności obronnych Austro-Węgier, Słowianie habsburscy coraz chętniej opowiadali się za pełną niepodległością; 29 października 1918 r. ogłosili powstanie Państwa Słoweńców, Chorwatów i Serbów z Radą Narodową w Zagrzebiu. W nowym państwie, nieuznawanym na arenie międzynarodowej, ponownie wyłoniły się dwie frakcje: jedna – żądająca natychmiastowego zjednoczenia z Królestwem Serbii i druga – apelująca o rozwagę i dokładne omówienie wizji przyszłego państwa. Ostatecznie zwyciężyła idea zjednoczeniowa, głównie ze względu na włoską ekspansję, która zajmowała kolejne terytoria chorwackiej Dalmacji. Jedynym sposobem na uniknięcie włoskiej okupacji wydawało się zjednoczenie Państwa SHS z Serbią, o którym zadecydowano 24 listopada 1918 r. 25 listopada przyłączenie do Serbii ogłosił Banat, Baczka i Baranja. 26 listopada Wielkie Zgromadzenie Czarnogóry zadecydowało o detronizacji króla Mikołaja I i przyłączeniu do Serbii. 1 grudnia 1918 r. książę-regent Aleksander I ogłosił powstanie Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców.

Nowe państwo przodowało w Europie pod względem różnorodności narodów, religii i kultur wchodzących w jego skład. Borykano się z licznymi problemami gospodarczo-społecznymi. Obok trzech głównych narodów, słoweńskiego, chorwackiego i serbskiego, w Królestwie znalazły się liczne mniejszości narodowe. Unifikacja i zjednoczenie obszarów o zróżnicowanej kulturze, doświadczeniu politycznym oraz poziomie życia mieszkańców stało się jednym z najważniejszych wyzwań dla władzy w Belgradzie.

Polityczne losy Królestwa SHS naznaczyła walka między dwoma koncepcjami: federalizmem państwowym i pluralizmem narodowym, a centralizmem państwowym i unitaryzmem narodowym. Scenę polityczną cechowało rozbicie na obozy narodowe. Do największych ugrupowań serbskich należała Partia Radykalna (Nikola Pašić) oraz Partia Demokratyczna (Ljubomir Davidović). Najbardziej znaczącą siłę opozycyjną stanowiła Chorwacka Partia Chłopska, na czele ze Stjepanem Radiciem. Między federalistami a centralistami lawirowała Słoweńska Partia Ludowa (Anton Korošec) oraz Jugosłowiańska Organizacja Muzułmańska (Mehmed Spaho) z Bośni. W Macedonii postulaty niepodległościowe wysuwała Wewnętrzna Macedońska Organizacja Rewolucyjna. Zyskująca na popularności Komunistyczna Partia Jugosławii została zdelegalizowana w 1921 r. w związku z działalnością wywrotową. Politycznie i społecznie marginalizowani byli Czarnogórcy i Macedończycy uważani za Serbów. 28 czerwca 1921 r. uchwalono tzw. konstytucję widowdańską. Szerokie kompetencje w systemie politycznym Królestwa SHS posiadał książę-regent, a następnie król (od 1921 r.) – Aleksander I, charakteryzujący się skłonnościami do autorytaryzmu. Niektórzy historycy określają sytuację ustrojową Królestwa jako pseudoparlamentaryzm.

W ciągu 10 lat władza w państwie zmieniała się 24 razy. Permanentny kryzys polityczny osiągnął apogeum 20 czerwca 1928 r., kiedy to jeden z posłów serbskiej Partii Radykalnej zastrzelił w parlamencie przywódcę federalistów i chorwackiej opozycji – Stjepana Radicia. Wydarzenia te doprowadziły do ostatecznego załamania systemu parlamentarnego. 6 stycznia 1929 r. król Aleksander wprowadził dyktaturę znosząc konstytucję, wprowadzając cenzurę oraz rozwiązując wszystkie partie. Pod wpływem terroru i aresztowań życie polityczne w kraju zamarło. 3 października 1929 r. państwo zostało przemianowane na Królestwo Jugosławii.