Bibliologia

Bibliologia, księgoznawstwo^[1] – nauka humanistyczna, której przedmiotem badań jest książka we wszystkich jej aspektach, czyli jako obiekt materialny, nośnik treści, a także społeczne narzędzie kultury. Zajmuje się ona zarówno książką dawną, jak i współczesną, oraz instytucjami z nią związanymi, tj. wydawnictwa, drukarnie, księgarnie, biblioteki, ośrodki informacji.

Nie mylić z: biblistyka.

Historia pojęcia

Nazwa „bibliologia” pochodzi od greckiego biblion albo biblos („książka”) i logos („nauka”). Określeniem tym posłużył się po raz pierwszy prof. historii naturalnej na Uniwersytecie Bolońskim. Praca Bibliologia Ulissesa Aldrovandi (1522–1605) nigdy nie ukazała się drukiem, nie wiadomo zatem, w jaki sposób autor definiował to pojęcie. Termin ten został wykorzystany również przez innego Francuza księdza Jean Joseph Rive (1730–1792). Za właściwego twórcę terminu uważa się jednak francuskiego bibliotekarza i bibliografa Gabriel Etienne Peignot (1767–1849), który użył tej nazwy w swojej pracy Dictionnaire raisonne de bibliologie (1802–1804). Według niego bibliologia to ogólna nauka o książce „najobszerniejsza i najbardziej uniwersalna ze wszystkich ludzkich umiejętności”. W jej skład mają wchodzić:

• glossologia, czyli nauka o językach
• dyplomatyka, czyli nauka o pismach,
• bibliopojeja, czyli wiedza o tworzeniu książek
• typografia, czyli nauka o drukarstwie,
• bibliopolia, czyli nauka o księgarstwie,
• bibliografia, czyli znajomość książek, wiedza o książkach,
• powszechna historia piśmiennictwa.

W Polsce termin ten pojawił się po raz pierwszy u schyłku XIX w., m.in. w Wielkiej Encyklopedii Powszechnej Ilustrowanej (1894–1914) i Encyklopedii Powszechnej Samuela Orgelbranda^[2].

Polscy badacze w następujący sposób rozumieli bibliologię^[3]:

Zdjęcie	Imię i nazwisko badacza	Definicja
	Paweł Jarkowski	Bibliologia według niego to encyklopedyczna znajomość książek w ich historycznym rozwoju, znajomość spisów bibliograficznych oraz bibliotekarstwo
	Jerzy Samuel Bandtkie	Bibliografia obejmuje: grafikę (sztukę pisania i rękopisy), drukarstwo i historie książnictwa (bibliotekarstwo)
	Joachim Lelewel	Do zakresu bibliografii (zamiennie używał terminu: bibliologia) zaliczał m.in. historię bibliotek, naukę o piśmie i rękopisach, drukarstwo, introligatorstwo, księgarstwo
	Aleksander Bohatkiewicz	Bibliografia powinna badać zarówno zewnętrzną postać książki (drukarstwo), jak i jej treść
	Karol Estreicher (starszy)	Bibliografia właściwa bada pojedyncze książki, systematologia bada zbiory książek (bibliotekarstwo, księgarstwo) i jest nauką o klasyfikacji piśmiennictwa
	Mieczysław Rulikowski	Wyłączył z pola zainteresowań bibliologii treść książki, książka jest według niego przedmiotem materialnym; oparcie badań bibliologicznych na danych statystycznych
	Adam Łysakowski	Przedmiotem badań jest książka ujmowana całościowo; ważnym elementem jest treść książki, która wpływa na jej szatę zewnętrzną
	Stefan Vrtel-Wierczyński	Przedmiotem bibliologii jest zarówno książka pojedyncza, jak i w zbiorach, dawna i współczesna. Badać się powinno zarówno postać materialną, jak i treść
	Kazimierz Piekarski	Wprowadził metodę typograficzną
	Kazimierz Dobrowolski	Istnieje nie nauka, ale wiedza o książce, stanowiąca zespół różnych nauk; uwzględniał zagadnienia socjologii książki

Problemy z definicją

Termin „bibliologia” używany jest często zamiennie z wyrazem „księgoznawstwo”, a dawniej również z określeniami „bibliografia” i „bibliognozja”. Współcześnie bibliologia ma wiązać w sobie takie autonomiczne nauki jak: edytorstwo, informacja naukowa, księgarstwo, bibliografia, bibliotekarstwo, bibliologia historyczna czy czytelnictwo. Niektórzy współcześni badacze uważają jednak, że bibliologia jest częścią interdyscyplinarnej dziedziny, na którą składają się: bibliotekoznawstwo, informacja naukowa, bibliologia i bibliografia. Polska Bibliografia Bibliologiczna (bieżąca bibliografia dziedzinowa z zakresu nauki o książce i dyscyplin pokrewnych), grupuje piśmiennictwo w 7 głównych działach: Bibliologia, Informacja Naukowa, Dokumentacja, Bibliografia, Struktura i dzieje książki, Wytwarzanie książki, Bibliotekarstwo, Użytkowanie książki.

Nauki pokrewne

Nauki pokrewne bibliologii to:

• archiwistyka – nauka o gromadzeniu dokumentów
• kodykologia – nauka o księgach rękopiśmiennych lub rękopisach w ogóle (czasem utożsamiana z rękopisoznawstwem^[4])
• papirologia – nauka zajmująca się badaniem rękopisów (zwłaszcza greckich, zwykle na papirusie)
• prasoznawstwo – nauka o czasopismach, a także wszelkich innych zbiorach informacji pochodzenia dziennikarskiego
• tegumentologia – nauka o okładkach książkowych