Metaetyka

Metaetyka – dział etyki, jeden z trzech głównych obok etyki normatywnej i opisowej. Obejmuje między innymi zagadnienia wolności woli, odpowiedzialności moralnej i przedmiotu oceny etycznej, lecz włącza je przede wszystkim od strony znaczenia uwikłanych w te zagadnienia podstawowych pojęć, poddając te pojęcia analizie logicznej^[1]. W sensie węższym metaetyka zajmuje się pewnymi wyodrębnionymi zagadnieniami, z których dwa – od czasu ukształtowania się jej w odrębnych działach etyki – wysunęły się na czoło:

• znaczenie orzeczników etycznych (dobry, zły, słuszny, podły);
• kwestia, czy sądom etycznym przysługuje wartość logiczna i czy wolno je traktować jako fałszywe lub prawdziwe.

Początki metaetyki datuje się na pierwsze lata XX wieku, kiedy to pojawiło się dzieło George’a Edwarda Moore’a pod tytułem „Zasady etyki”^[2]. Samo słowo metaetyka oznacza zaś gnoseologiczne, logiczne i metodologiczne zagadnienia etyki normatywnej.

Etyka a metaetyka

Od połowy XX wieku powszechnie wyróżnia się problemy etyczne i metaetyczne, odróżniając teorię etyczne od teorii meta-etycznych. W tych pierwszych formułuje się twierdzenia o tym, co należy robić, jak należy żyć, co jest wartościowe i tak dalej. Na gruncie tych drugich zajmuje się statusem tych twierdzeń: czy mogą być wiedzą, jak można je uzasadniać, czy są (i w jakim sensie) obiektywne, i tak dalej^[3].

Główne stanowiska metaetyczne

Kognitywizm i nonkognitywizm

W metaetyce standardowo panuje podział na dwie walne grupy teorii: kognitywizm i nonkognitywizm. Podstawową różnicę, której podział ten dotyczy opiera się na innej odpowiedzi na pytanie czy sądy moralne wyrażają coś prawdziwego, sensownego poznawczo. Podział ten krytykował Richard Marvyn Hare, który postulował zmianę opozycji kognitywizm-nonkognitywizm na deskryptywizm-nondeskryptywizm. Współcześnie, można wyróżnić jeszcze stanowisko fikcjonalistyczne^[4].

Podział ten wyznaczony jest przez odpowiedzi na dwa pytania:

(1) Czy zdania na temat kwestii moralnych (ang. moral sentences) w trybie oznajmującym przedstawiają rzeczywistość w ten sposób, jak czynią to zwykłe zdania? oraz

(2) Czy myśli na temat kwestii moralnych (ang. moral thoughts) przedstawiają rzeczywistość w ten sposób, jak czynią to zwykłe przekonania?

Kognitywiści (np. Peter Singer) na oba pytania odpowiadają twierdząco, nonkognitywiści (np. Simon Blackburn) – przecząco, natomiast fikcjonaliści na pierwsze pytanie odpowiadają twierdząco, a na drugie przecząco^[4].

Internalizm i eksternalizm

Dodatkowo, można podzielić stanowiska metaetyczne na internalistyczne i eksternalistyczne. Internalizm w metaetyce to stanowisko, zgodnie z którym posiadanie racji do działania pociąga za sobą posiadanie odpowiedniej motywacji do działania("racja pociąga motywacje" lub "bez motywacji nie ma racji"). Oznacza to, że jeśli ktoś uznaje, iż istnieje racja, aby coś zrobić, to – przynajmniej warunkowo – będzie posiadał także motywację, by tak właśnie postąpić. W tym sensie brak motywacji oznacza brak racji działania. Internalizm zakłada więc związek konieczny pomiędzy uznaniem racji a byciem zmotywowanym: przyjęcie, że istnieje racja działania, zawsze w jakiś sposób łączy się z możliwością odczuwania motywacji, nawet jeśli nie zawsze prowadzi to do faktycznego działania (bo motywacja może zostać przeważona przez inne, silniejsze motywacje)^[5]. Wśród znanych internalistów wymienić można Bernarda Williamsa, czy Christine Korsgaard.

Eksternalizm natomiast głosi, że taki konieczny związek nie zachodzi. Można prawdziwie stwierdzić, że ktoś ma rację działania, nawet jeśli w ogóle nie posiada motywacji, by zgodnie z nią postąpić. Dla eksternalisty możliwa jest więc sytuacja, w której podmiot uznaje, że istnieje racja moralna, na przykład aby komuś pomóc, ale mimo to nie odczuwa żadnego wewnętrznego pchnięcia czy skłonności, by tak właśnie zrobić. Motywacja wymaga w tym ujęciu dodatkowego czynnika, na przykład odpowiednich pragnień, dyspozycji charakteru czy uczuć, a sama racja działania nie wystarcza, by ją wygenerować^[5]. Wśród znanych eksternalistów wymienić można Derka Parfita.