Słownictwo

Słownictwo, inaczej leksyka^[1][2] – ogół wyrazów danego języka; pojedyncza warstwa leksykalna (np. słownictwo neutralne, książkowe, ekspresywne itp.) lub zasób wyrazów właściwych dla danego autora lub utworu^[3]. Wyrazy służą do nazywania elementów rzeczywistości (ich cech oraz relacji między nimi), stanów wewnętrznych człowieka oraz stanów ekspresywnych (uczuć, emocji itp.)^[2]. Leksyka tworzy złożony system, w którego skład wchodzą różne podsystemy stanowiące rozmaite warstwy słów. Poszczególne leksemy różnią się pod względem pochodzenia, sfer użycia, przynależności stylistycznej i stopnia bliskości znaczeniowej^[3]. Pewna grupa wyrazów nie odnosi się do rzeczywistości językowej, lecz pełni funkcję tekstową (spójniki, częściowo przyimki)^[2].

Rozróżnia się słownictwo rodzime i słownictwo pochodzenia obcego (zapożyczone). W języku polskim, podobnie jak w innych językach europejskich, co najmniej 10% zasobu leksykalnego to zapożyczenia^[4]. Z punktu widzenia stylistyki wyróżnia się słowa neutralne, tworzące fundament zasobu leksykalnego, a także słowa nacechowane, których użycie jest ograniczone przez typ wypowiedzi oraz warunki komunikacji (np. wyrazy specjalistyczne, potoczne, publicystyczne itp.). Wartość stylistyczna różnych elementów leksykalnych zmienia się wraz z rozwojem języka. Niektóre jednostki leksykalne z czasem wychodzą z powszechnego obiegu, stając się archaizmami; z kolei nowo powstałe słowa (neologizmy) przyjmują się dopiero po pewnym czasie^[3]. Wyróżnia się słownictwo czynne (wyrazy rozumiane i używane przez daną osobę) oraz słownictwo bierne (wyrazy rozumiane przez danego człowieka, ale w zasadzie przez niego nie używane)^[2].

Charakterystyczną cechą słownictwa (w odróżnieniu od stosunkowo stałej gramatyki) jest jego zmienność, gdyż odbijają się w nim zmiany w życiu społecznym, jak np. pojawianie się nowych przedmiotów i zjawisk^[3]. Słownictwo jest nieustannie pomnażane wskutek zapożyczania wyrazów obcych i kreatywnego wykorzystywania rodzimych zasobów słowotwórczych (tworzenie neologizmów); dochodzi też do przypisywania nowych znaczeń istniejącym wyrazom (neosemantyzacja)^[2]. Jednocześnie znaczna część zasobu leksykalną zachowuje swoje podstawowe znaczenia, zapewniając ciągłość językową. Słownictwo języka ogólnego (standardowego) może się wzbogacać poprzez przejmowanie elementów innych odmian języka, w tym dialektyzmów i slangu. Duży udział w słownictwie mają dziś internacjonalizmy (np. rewolucja, kosmos). Popularyzacja osiągnięć nauki i techniki prowadzi do rozszerzenia zakresu użycia pierwotnie wąsko specjalistycznych terminów, z których wiele staje się częścią powszechnego słownictwa^[3].

Między jednostkami leksykalnymi zachodzą relacje semantyczne i formalne takie jak: synonimia, antonimia, homonimia^[3].

Zobacz też

Zobacz hasła słownictwo i leksyka w Wikisłowniku

• leksem
• leksykologia