cover image

Ý, còn được gọi là Italia (tiếng Ý: Italia [iˈtaːlja] ()), tên chính thức là Cộng hòa Ý (tiếng Ý: Repubblica Italiana) là một quốc gia cộng hòa nghị viện đơn nhất tại châu Âu. Lãnh thổ Ý vươn ra phần trung tâm của Địa Trung Hải, hai đảo lớn nhất là SiciliaSardegna. Dãy Anpơ giới hạn phần lãnh thổ phía Bắc của Ý, tạo thành biên giới trên bộ với Pháp, Thụy Sĩ, Áo, Slovenia, trong khi San MarinoThành Vatican nằm lọt trong nước cộng hòa. Ý có diện tích là 301.339 km², và phần lớn có khí hậu ôn đới theo mùa và Địa Trung Hải. Do hình dạng lãnh thổ, Ý thường được ví như lo Stivale (chiếc ủng).[13][14] Dân số Ý đạt 60.184.639 người (2021), là quốc gia đông dân thứ ba trong Liên minh châu Âu, đông dân thứ 5 châu Âu, thứ 25 thế giới. Thủ đô của Ý là Roma, các vùng đô thị lớn khác là Milano, Napoli, Torino.

Quick facts: Cộng hòa Ý , Tổng quan, Thủ đô và ...
Cộng hòa Ý

Quốc ca: Il Canto degli Italiani
(tiếng Việt: "Bài ca của người Ý")
Vị trí của Ý (xanh đậm)

  châu Âu (xanh nhạt & xám đậm)
 trong the Liên minh châu Âu (xanh nhạt)   [Chú giải]

Tổng quan
Thủ đô
và thành phố lớn nhất
Rome
41°54′B 12°29′Đ
Ngôn ngữ chính thứcTiếng Ýa
Ngôn ngữ đầu tiênXem bài viết chính
Sắc tộc
(2017)[1]
Tôn giáo chính
(2021)[2]
Tên dân cưNgười Ý
Chính trị
Chính phủCộng hòa lập hiến
đại nghị đơn nhất
Sergio Mattarella
Giorgia Meloni
 Chủ tịch Thượng viện
Ignazio La Russa
 Chủ tịch Hạ viện
Lorenzo Fontana
Lập phápNghị viện
Thượng viện
Hạ viện
Lịch sử
Hình thành
17 tháng 3 năm
1861
 Thành lập nhà
nước Cộng hòa
2 tháng 6 năm
1946
 Hiến pháp
hiện nay
1 tháng 1 năm
1948
 Đồng sáng lập EEC (tiền thân của EU)
1 tháng 1 năm 1958
Địa 
Diện tích 
 Tổng cộng
301,340 km2 (hạng 71)
116,347 mi2
 Mặt nước (%)
1,24 (tính đến 2015)[3]
Dân số 
 Ước lượng 2020
60.317.116[4] (hạng 23)
 Điều tra 2011
59.433.744[5]
201,3/km2 (hạng 74)
521,5/mi2
Kinh tế
GDP  (PPP)Ước lượng 2021
 Tổng số
2,697 nghìn tỷ USD[6] (hạng 12)
45.267 USD[6] (hạng 28)
GDP  (danh nghĩa)Ước lượng 2021
 Tổng số
2,120 nghìn tỷ USD[6] (hạng 8)
 Bình quân đầu người
35.585 USD[6] (hạng 25)
Đơn vị tiền tệEuro ()b (EUR)
Thông tin khác
Gini? (2019) 32,8[7]
trung bình
HDI? (2019) 0,892[8]
rất cao · hạng 29
Múi giờUTC+1 (CET)
 Mùa  (DST)
UTC+2 (CEST)
Cách ghi ngày thángdd/mm/yyyy
yyyy-mm-dd (AD)[9]
Giao thông bênbên phải
 điện thoại+39c
 ISO 3166IT
Tên miền Internet.itd
  1. Tiếng Đức là ngôn ngữ đồng chính thức ở các vùng Nam TyrolFriuli Venezia Giulia; Tiếng Pháp là ngôn ngữ đồng chính thức ở vùng Thung lũng Aosta; Tiếng Slovene là ngôn ngữ đồng chính thức ở các tỉnh [Trieste]], Gorizia và vùng Friuli Venezia Giulia; Tiếng Ladin là ngôn ngữ đồng chính thức ở các vùng Nam Tyrol, Trentinovà các vùng ở phía bắc khác; Tiếng Friuli là ngôn ngữ đồng chính thức ở vùng Friuli Venezia Giulia; Tiếng Sardegna là ngôn ngữ đồng chính thức ở vùng Sardinia.[10][11]
  2. Kể từ năm 2002, đồng lira được đồng thay thế bởi đồng Euro ở Campione d'Italia nhưng tiền tệ được dùng chính thức tại đây là đồng Franc Thụy Sĩ.[12]
  3. Mã vùng phổ biến ở Campione d'Italia là mã vùng của Thụy Sĩ - +41.
  4. Tên miền .eu cũng hay dược sử dụng bởi Ý có chia sẻ tên miền với các nước thành viên thuộc Liên minh châu Âu.
Close

Đến thế kỷ I TCN, Đế quốc La Mã nổi lên thành thế lực chi phối tại bồn địa Địa Trung Hải, trở thành trung tâm lãnh đạo về văn hoá, chính trị và tôn giáo của văn minh phương Tây trong thời kỳ cổ đại. Di sản của đế quốc này được phổ biến và có thể nhận thấy trong luật dân sự, chính phủ cộng hoà, Cơ Đốc giáochữ cái Latinh trên toàn cầu. Đến sơ kỳ Trung cổ, xã hội - chính trị Ý sụp đổ trong quá trình người man di xâm lăng, song đến thế kỷ XI, nhiều thành bang và nước cộng hoà hàng hải, chủ yếu tại miền bắcmiền trung Ý, trở nên rất thịnh vượng nhờ chuyên chở đường biển, thương mại và ngân hàng, đặt nền tảng cho tư bản chủ nghĩa hiện đại.[15] Tuy nhiên, một phần lớn miền Trung Ý duy trì dưới quyền kiểm soát của Lãnh thổ Giáo hoàng, còn miền Nam Ý liên tục bị các thế lực bên ngoài chinh phục.[16] Phục hưng bắt đầu tại Ý và được truyền bá đến phần còn lại của châu Âu. Văn hoá Ý hưng thịnh trong thời kỳ này, sản sinh các học giả, nghệ sĩ và nhà bác học nổi tiếng. Các nhà thám hiểm người Ý như Marco PoloCristoforo Colombo khám phá các tuyến đường mới đến Viễn ĐôngTân Thế giới. Tuy vậy, sức mạnh thương mại và chính trị của Ý suy yếu đáng kể khi các tuyến hàng hải xuyên Đại Tây Dương và sang Ấn Độ Dương không đi qua Địa Trung Hải.[17][18][19]

Các cuộc chiến tranh Ý trong thế kỷ XVthế kỷ XVI khiến các thành bang Ý kiệt sức. Các quốc gia Ý đã suy yếu này nhanh chóng bị các cường quốc châu Âu chinh phục và thuộc địa hoá, như Pháp, Tây Ban NhaÁo. Đến giữa thế kỷ XIX, nổi lên phong trào ủng hộ chủ nghĩa dân tộc Ý và độc lập khỏi quyền cai trị ngoại bang. Ý cuối cùng thống nhất vào năm 1861, trở thành một đại cường quốc sau nhiều thế kỷ.[20] Từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, Vương quốc Ý nhanh chóng tiến hành công nghiệp hoá và trở thành một đế quốc thực dân,[21] song chủ yếu là tại miền Bắc, trong khi miền Nam phần lớn bị loại trừ khỏi quá trình này.[22] Ý là nước chiến thắng chính trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, song vương quốc lâm vào một giai đoạn khủng hoảng kinh tế và rối loạn xã hội, mở đường cho chủ nghĩa độc tài phát xít nổi lên vào năm 1922. Ý tham gia Chiến tranh thế giới thứ hai bên phe Trục và kết quả là thất bại về quân sự, kinh tế bị tàn phá và nội chiến. Sau chiến tranh, Ý bãi bỏ chế độ quân chủ, khôi phục nền dân chủ, đạt được tốc độ phát triển kinh tế nhanh chóng suốt một thời gian dài, và trở thành một nền kinh tế tiên tiến với quy mô lớn dù có các giai đoạn náo động về xã hội-chính trị.[23][24][25]

Ngày nay, Ý là một cường quốcnền kinh tế công nghiệp phát triển với kỹ nghệ tiên tiến, có GDP danh nghĩa thực tế lớn thứ 3 trong khu vực đồng Eurođứng hạng 8 trên thế giới, thu nhập bình quân đầu người đứng thứ 25 thế giới. Quốc gia này luôn được xếp ở mức rất cao về chỉ số phát triển con người (HDI) và cũng xếp hạng rất cao về bình quân tuổi thọ. Ý giữ vai trò nổi bật trong các vấn đề kinh tế, quân sự, văn hoá, chính trịngoại giao trong khu vực EU và trên toàn cầu. Quốc gia này là một cường quốc khu vực[26][27] cũng như Đại cường quốc trên thế giới.[28][29] Ý là một thành viên tham gia sáng lập và chủ đạo của Liên minh châu Âu, người Ýdân tộc có nhiều phát minh, đóng góp lớn trải dài trên mọi lĩnh vực trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại. Ý là thành viên của hầu hết các tổ chức quốc tế lớn, nổi bật như Liên Hợp Quốc, NATO, OECD, Ủy hội châu Âu, Hội đồng châu Âu, Khu vực Schengen, Câu lạc bộ Paris, OSCE, WTO, G7, G8, G20, Liên minh Địa Trung Hải,... Ý sở hữu 55 di sản thế giới UNESCO, đứng đầu thế giới, và là nước đứng thứ 5 toàn cầu về số lượng du khách nước ngoài ghé thăm mỗi năm.