Aiara
Arabako udalerria From Wikipedia, the free encyclopedia
Remove ads
Aiara[1] (ofizialki Aiara / Ayala) Arabako ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Gasteiztik 46 bat kilometrora dagoena. Udalerriak Arespalditza du herriburu, eta beste 22 herriz ere osatua dago; populatuena Luiaondo da.
Aiaraldeko eskualdea osatzen du Amurrio, Artziniega, Okondo eta Laudio udalerriekin batera.
Remove ads
Geografia
Ingurune naturala
Gorobel mendilerroa udalerriaren hegoaldean dago, Burgosko probintziako Merindadeen eskualdetik banatzen duela.
Ikustekoa da Soxotik gertu dagoen Peñaladros izeneko ur-jauzia, 25-30 metroko garaiera duena.
Udalerri mugakideak
Aiarak mugakide ditu iparraldean Gordexola (Bizkaia) eta Okondo; ipar-ekialdean Laudio; ekialdean Amurrio; hego-ekialdean Urduña (Bizkaia); hegoaldean Merindadeak (Burgos); eta mendebaldean Artziniega eta Merindadeak (Burgos).
Remove ads
Historia
Historikoki garrantzi handia izan du, batez ere Erdi Aroan, azken hamarkadetan gainbehera badator ere. Gaur egun 3.000 biztanlera ere ez da heltzen udalerri osoa.
Historiaurreari dagokionez, hiru trikuharri aurkitu dira Aiaran; haietariko bi Añesen, eta Menoion bestea. K.a. XXV. mendekoak omen dira.
Banaketa administratiboa
Aiara udalerria 24 herriz osatua dago, 23 kontzejutan antolatuta daudenak:
Demografia
Nekazaritzari lotutako udalerria izanik, Aiarak ez zuen gora-behera demografiko handirik izan XX. mendean. Mende horren bigarren erdialdean beherakada txiki bat izan zuen, baina XXI. mendearen hasieran biztanleak irabazi zituen.
Politika
Sakontzeko, irakurri: «Hauteskundeak Aiaran»
2023-2027 legegintzaldia
2023ko hauteskundeen ondorengo Aiarako udalbatza | |||||
Alderdia |
2023ko maiatzak 28 | ||||
Zinegotziak | Boto kopurua | ||||
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ) | 5 / 11 |
660 (% 44,69) | |||
Aiara Batuz (AB) | 3 / 11 |
364 (% 24,64) | |||
Euskal Herria Bildu (EHB) | 3 / 11 |
360 (% 24,37) | |||
Alderdi Popularra (PP) | 0 / 11 |
59 (% 3,99) | |||
Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra (PSE-EE) | 0 / 11 |
34 (% 2,30) | |||
Datuen iturria: Hauteskunde emaitzak. Eusko Jaurlaritza
Boletin Oficial del Territorio Historico de Alava (Gaztelaniaz) |
Alkateak
Hauek izan dira Aiarako azken alkateak:
Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia[6] | |
Lazaro Gancedo Salmanton[6][7] | 1979 | 1983 | Euzko Alderdi Jeltzalea | |
Lazaro Gancedo Salmanton[6][7] | 1983 | 1987 | Euzko Alderdi Jeltzalea | |
Lazaro Gancedo Salmanton[6][7] | 1987 | 1991 | Euzko Alderdi Jeltzalea | |
Florencio Alamillo Barandiaran[6] | 1991 | 1995 | Euzko Alderdi Jeltzalea | |
Florencio Alamillo Barandiaran[6] | 1995 | 1999 | Euzko Alderdi Jeltzalea | |
Florencio Alamillo Barandiaran[6][8][9] | 1999 | 2000 a | Euzko Alderdi Jeltzalea | |
Ainhoa Campo Arenaza[6][10] | 2000 | 2003 | Euzko Alderdi Jeltzalea | |
Ainhoa Campo Arenaza[6][10] | 2003 | 2007 | Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna | |
Ainhoa Campo Arenaza[6][10] | 2007 | 2011 | Euzko Alderdi Jeltzalea | |
Josu Artetxe Arana[6][11] | 2011 | 2015 | Bildu | |
Gentza Alamillo Udaeta[6][12][13] | 2015 | 2019 | Euzko Alderdi Jeltzalea | |
Gentza Alamillo Udaeta[6][12][13] | 2019 | 2023 | Euzko Alderdi Jeltzalea | |
Pruden Otegi Etxebarria[14][15][16] | 2023 | Jardunean | Euskal Herria Bildu |
a 2000ko Maiatzean Florencio Alamillo Barandiaran Alkatea zendu zen.
Remove ads
Garraioa
Araba Bus sareko eta
lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:
|
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu udalerrian:
|
Remove ads
Kultura
Ondasun nabarmenak
- Arespalditzako parrokia (Andre Maria Jasokundekoa), XI. mendekoa, atari erromanikoarekin.
- Atxa dorretxea, Arespalditzan, XVII. mendekoa.
- Etxaurrengo Andre Mariaren santutegia, Menoion, XVIII. mendekoa, Gorobel mendien ikuspegi ederrak eskaintzen dituena.
- Kexaako dorretxe-gotorlekua, XIV. mendean eraikia estilo gotikoan.
- Lantenoko eskolak, kultura interesdun ondaretzat izendatuak.
- Murgako dorretxe-jauregia, 1272an eraikia.
- Negorta dorretxea, Zuhatzan, XV. mende bukaera aldera eraikia.
- San Bizente eliza, Añesen, XII. mendekoa, atari erromaniko ederrarekin.
- Ureta dorretxea, Lantenon, XIV.-XV. mendekoa.
- Zubiete dorretxea, Lantenon.
Euskara
XIX. mendera arte ibarreko herri batzuetan euskara mantendu egin zuten, baina hortik aurrera gainbehera handia gertatu da Aiaran. Gaur egun, aiararren ia laurdena euskalduna da, eta haiek biltzeko asmoz Hogeitalau Euskara Elkartea sortu zuten.
Remove ads
Argazki galeria
- Cerrajería jauregia Arespalditzan.
- Ureta dorretxea, Lantenon.
- Maroñoko urtegia
Aiarar ospetsuak
- Martin Aiala (Arespalditza, ? - 1556), Antiokiako patriarka
- Frantzisko Mendieta Retes (1556-¿?), pintore eta idazlea. Fernando Katolikoaren Bizkaiko Foruen zin egitea margolanaren egilea.
- Eugenio Llaguno (Menagarai, 1724-1799), politikari eta euskaltzale ilustratua[17].
- Andrés Antonio Gorbea (Menagarai, 1792-1852), matematikaria.
- Estanislao Urkixo Landaluze (Murga, 1816-1889), Madrilgo alkatea 1883an
- Anuntxi Arana Murillo (1947) antropologoa eta irakaslea. Orozko Haraneko eta Iparraldeko kondaira mitikoak sakonki aztertu zituen[18][19]. Iparraldean euskaraz aurkeztu zen lehenengo doktorego-tesia izan ze berea,[20]
- Iñaki Isasi (Arespalditza, 1970), txirrindularia.
Erreferentziak
Ikus, gainera
Kanpo estekak
Wikiwand - on
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Remove ads