Uniwersytet Jagielloński[uwaga 1], skr. UJ – polski publiczny uniwersytet w Krakowie, najstarsza polska uczelnia, jeden z najstarszych uniwersytetów na świecie.

Quick facts: Dewiza, Data założenia, Typ, Państwo , Adres...
Uniwersytet Jagielloński
Universitas Jagellonica Cracoviensis
Jagiellonian University in Kraków

Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego
Dewiza

Plus ratio quam vis
Więcej znaczy rozum niż siła

Data założenia

12 maja 1364
26 lipca 1400[1]

Typ

publiczna

Państwo

 Polska

Adres

Collegium Novum
ul. Gołębia 24
31-007 Kraków

Liczba pracowników
• naukowych

7199[2]
3811[2]

Liczba studentów

40 905[3]

Rektor

prof. dr hab. Jacek Popiel

Członkostwo

EUA, Socrates-Erasmus, Grupa Coimbra, Europaeum, Utrecht Network, IRUN

Położenie na mapie Starego Miasta w Krakowie
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Położenie na mapie Krakowa
50°03′39″N 19°55′58″E
Strona internetowa
Close
Jan Matejko, „Dzieje Cywilizacji w Polsce”, Założenie Szkoły Głównej przeniesieniem do Krakowa ugruntowane. R.P. 1361–1399–1400, 1888
Collegium Maius najstarszy budynek Uniwersytetu, widok od strony ul. Jagiellońskiej.
Fryz heraldyczny na budynku Collegium Maius, od lewej: herby biskupów krakowskich, kanclerzy Akademii Krakowskiej: kardynała Fryderyka Jagiellończyka (z kapeluszem kardynalskim), Stanisława Szembeka, Kazimierza Łubieńskiego, nad nimi od lewej: herb Habsburgów Elżbiety Rakuszanki, herb Korony Królestwa Polskiego, herb Wielkiego Księstwa Litewskiego, na dole herb Akademii Krakowskiej
Pieczęć Akademii Krakowskiej z 1420 roku. W polu pieczęci Święty Stanisław z prawą ręką uniesioną w geście błogosławieństwa, a w lewej trzymający pastorał, oparty o tarczę z orłem
Dziedziniec Collegium Maius

Uniwersytet (studium generale) został założony w 1364 roku[5] w Kazimierzu[6] z fundacji Kazimierza III Wielkiego, i składał się początkowo z trzech wydziałów: sztuk wyzwolonych, medycyny i prawa[5]. Był to drugi, po powstałym w 1348 roku Uniwersytecie w Pradze, uniwersytet założony w środkowej Europie[5]. Reaktywowany około 1390 roku przez Jadwigę Andegaweńską. Oficjalny odnowiony w 1400 roku w Krakowie przez Władysława II Jagiełłę z fundacji Jadwigi Andegaweńskiej, poszerzony o wydział teologiczny, utworzony dzięki zabiegom Jadwigi w 1397 roku[7]. Dopiero w 1817 r. nadano mu nazwę „Jagielloński”, by podkreślić związki uniwersytetu z dynastią Jagiellonów.

W XV i na początku XVI w. Akademia Krakowska przeżywała okres rozkwitu, jednak już w wieku XVI znalazła się w kryzysie, tracąc pozycję i prestiż[5]. Kryzys ten pogłębiał się w wieku XVII i XVIII[5]. W 1777 roku Hugo Kołłątaj, występując jako wizytator Komisji Edukacji Narodowej, podjął próbę zreformowania i poprawy poziomu naukowego uczelni – wówczas Szkoły Głównej Koronnej. Reforma polegała na stworzeniu nowej struktury organizacyjnej, wprowadzeniu wykładów z literatury polskiej, nauk przyrodniczych, powstaniu obserwatorium astronomicznego, ogrodu botanicznego, klinik oraz pierwszych laboratoriów. Język polski został głównym językiem wykładowym, a profesorami zostali uczeni wykształceni za granicą w duchu filozofii oświecenia[5]. Umożliwiono dostęp do nauki studentom pochodzącym z mieszczaństwa.

W latach Rzeczypospolitej Krakowskiej (1815–1846) Akademia odgrywała istotną rolę w życiu politycznym, jednak ani poziom nauczania, ani liczba studentów nie podniosły się znacząco. W pierwszej połowie XIX wieku pod względem prestiżu wyprzedziły ją uczelnie w Warszawie i Wilnie. Dopiero przyznanie autonomii Galicji w ramach monarchii austro-węgierskiej w 1867 roku przyniosło poprawę sytuacji uniwersytetu, prowadząc do dynamicznego rozwoju badań przyrodniczych i humanistyki.

Pierwsze kobiety mogły podjąć studia na uczelni w 1894 roku. Po raz pierwszy zatrudniono kobietę jako wykładowczynię w roku 1927. W dwudziestoleciu międzywojennym, w odrodzonej Polsce (1918–1939) Uniwersytet Jagielloński był najważniejszym spośród istniejących wówczas pięciu polskich uniwersytetów. W roku akademickim 1937/38 na wszystkich wydziałach uniwersytetu wprowadzono zasadę numerus clausus dla studentów pochodzenia żydowskiego, a w roku akademickim 1938/39 nie przyjęto żadnej osoby pochodzenia żydowskiego na medycynę i farmację.

6 listopada 1939, wkrótce po wybuchu II wojny światowej i zajęciu Krakowa, niemieccy okupanci w ramach akcji Sonderaktion Krakau zgromadzili pod pretekstem wykładu ponad stu czterdziestu profesorów i asystentów uniwersytetu, których aresztowano i zesłano do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen[uwaga 2]. W czasie trwania wojny (1939–1945) uniwersytet był zamknięty, lecz kilkuset studentów i profesorów brało udział w tajnym nauczaniu.

W pierwszych latach powojennych, w okresie stalinizmu, władze komunistyczne zlikwidowały autonomię uczelni. Kontrolę nad uniwersytetem przejęła Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Zajęcia dydaktyczne uległy znacznej ideologizacji poprzez narzucenie doktryny marksizmu-leninizmu, szczególnie w zakresie nauk społecznych. W latach 1950–1954 z kilku wydzielonych wydziałów utworzono nowe uczelnie wyższe, w tym Akademię Rolniczą, Akademię Wychowania Fizycznego i Akademię Medyczną, zlikwidowano też Wydział Teologiczny. Sytuacja uległa rozluźnieniu po odwilży 1956 roku. W marcu 1968 roku oddziały ZOMO wtargnęły na teren Collegium Novum i pobiły protestujących studentów. Po przemianach ustrojowych w 1989 roku uniwersytet rozpoczął działalność w nowych warunkach, przywrócono mu szeroką autonomię. W 1993 włączono na powrót w jego struktury Collegium Medicum.

Wśród absolwentów uczelni na przestrzeni lat byli ludzie kultury, nauki, duchowni, politycy oraz władcy, m.in. astronom Mikołaj Kopernik (XV w.), poeta Jan Kochanowski (XVI w.), król Polski Jan III Sobieski (XVII w.), pisarz oświeceniowy Hugo Kołłątaj (XVIII w.), fizyk Karol Olszewski (XIX w.), antropolog Bronisław Malinowski, pisarz Stanisław Lem i prezydent RP Andrzej Duda (XX w.). Studiowali na niej również (nie uzyskując dyplomu) m.in. historyk Jan Długosz (XV w.), artysta Stanisław Wyspiański, przyszły papież Karol Wojtyła i poetka Wisława Szymborska (XX w.). Wśród wybitnych profesorów byli prawnik Paweł Włodkowic (XV w.), medyk i historyk Maciej Miechowita (XVI w.), historycy Józef Szujski, Michał Bobrzyński (XIX w.) i Władysław Konopczyński oraz filozof Roman Ingarden (XX w.).

Współcześnie w skład UJ wchodzi trzynaście wydziałów głównych oraz trzy wydziały Collegium Medicum. W 2016 roku uczelnia zatrudniała na wszystkich wydziałach około czterech tysięcy pracowników naukowych, studiowało na niej ponad czterdzieści tysięcy osób: studentów, doktorantów oraz słuchaczy studiów podyplomowych[2]. W 2021 roku w rankingu szkół wyższych miesięcznika Perspektywy UJ został sklasyfikowany jako najlepsza uczelnia wyższa w Polsce[8].

Uniwersytet posiada i wykorzystuje do celów dydaktyczno-naukowych szereg budynków, które są zlokalizowane na terenie Krakowa: I Kampus w obrębie Starego Miasta, II Kampus w obrębie ulicy Krupniczej i Alei Trzech Wieszczów, III Kampus na Ruczaju, obiekty Collegium Medicum w obrębie ulic Kopernika i Śniadeckich oraz liczne inne obiekty rozproszone na terenie miasta i poza nim. Główną biblioteką uniwersytecką jest Biblioteka Jagiellońska – jedna z największych bibliotek w Polsce. W najstarszym gmachu uniwersyteckim Collegium Maius znajduje się Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, stworzone przez Karola Estreichera.

Jako jedyna uczelnia w Polsce Uniwersytet Jagielloński jest członkiem wielu stowarzyszeń zrzeszających najbardziej prestiżowe uniwersytety świata, m.in. Grupy Coimbra, Europaeum czy Sieci Utrechckiej.